ผมเคยอ่านบทความและหนังสือของศาสตรจาร์โยฮัน กัลตุง มาพอสมควร ในช่วงที่ท่านยังมีชีวิตอยู่และยังเล่น twitter ผมติดต่อพูดคุยกับท่าน และได้เข้าใจความตั้งมั่นเรื่องส่งเสริมการศึกษาสันติภาพของท่าน ผมจึงถือว่ามีวาสนาที่ยังได้พูดคุยกับนั้นผ่านโลกออนไลน์ ท่านให้บทความบทความหนึ่งชื่อ Peace and Buddhism ที่ท่านให้ทัศนะไว้ แม้จะเป็นบทความที่เขียนมากกว่า 30 ปีก็ตาม แต่ยังคงมีความร่วมสมัยในตัวของมันเองอยู่เสมอ ผมจึงหยิบมันขึ้นมาเพื่อนำเสนอในเชิงวิชาการสันติศึกษาและพุทธศาสนา และส่งไปตีพิมพ์ในวารสารปราชญ์ประชาคม และได้รับการตีพิมพ์ในฉบับปีที่ 3 ฉบับที่ 1 (2568): มกราคม-กุมภาพันธ์ ชื่อบทความ "สันติภาพกับพุทธศาสนา: การพิจารณาเชิงแนวคิดจากมุมมองของโยฮัน กัลตุง" ซึ่งเข้าอ่านออนไลน์ได้จากลิ้งก์นี้ (https://so12.tci-thaijo.org/index.php/watmahasawat_jsc/article/view/1683)
(https://so12.tci-thaijo.org/index.php/watmahasawat_jsc/article/view/1683)
.jpg)
.jpg)
1. พุทธศาสนากับการสร้างสันติภาพ
ความขัดแย้งและความรุนแรงเป็นปัญหาที่ดำรงอยู่คู่กับมนุษยชาติมาอย่างยาวนาน ไม่ว่าจะเป็นความแตกต่างด้านชนชั้น เชื้อชาติ หรือศาสนา มนุษย์ต่างแสวงหาสันติสุขเพื่อยุติความทุกข์และสร้างความยั่งยืนให้แก่การดำรงชีวิต อย่างไรก็ตาม การบรรลุสันติภาพในโลกที่มีความซับซ้อนและเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา จำเป็นต้องอาศัยทั้งปัญญาและกระบวนการพัฒนาในระดับบุคคลและระดับโครงสร้างของสังคม
พุทธศาสนาเสนอแนวทางการสร้างสันติภาพโดยเริ่มต้นที่จิตใจของมนุษย์ การปฏิบัติธรรม การลดกิเลส การสร้างสมดุลทางอารมณ์ และการเจริญสติเป็นพื้นฐานของสันติภาพภายใน เมื่อบุคคลสามารถระงับต้นเหตุของความรุนแรงภายในจิตใจได้ ความรุนแรงก็จะไม่ขยายออกไปสู่ภายนอก หลักอริยสัจ 4 ช่วยให้มนุษย์มองเห็นต้นเหตุของทุกข์และแนวทางดับทุกข์ ขณะที่มรรค 8 เป็นแนวทางนำไปสู่ความสมดุล หลักอหิงสาเน้นการไม่เบียดเบียน และพรหมวิหาร 4 ได้แก่ เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา เป็นหลักสำคัญในการส่งเสริมการอยู่ร่วมกันอย่างสงบสุข การปฏิบัติเหล่านี้สามารถเกิดขึ้นผ่านการฝึกสมาธิ การทำกิจกรรมเพื่อสังคม การสร้างความเข้าใจระหว่างกลุ่มคน และการแก้ไขความขัดแย้งด้วยสันติวิธี
เป้าหมายสูงสุดของพุทธศาสนาในเรื่องสันติภาพจึงมีความลึกซึ้งถึงระดับจิตใจและการดับกิเลส คือ “นิพพาน” โดยเริ่มต้นจากสันติภาพในระดับปัจเจกก่อน แล้วจึงส่งผลต่อสังคมและโลก พุทธศาสนาไม่ได้มองสันติภาพว่าเป็นเพียงการหลีกเลี่ยงความขัดแย้งหรือการไม่มีความรุนแรงเท่านั้น แต่เป็นการพัฒนาจิตใจอย่างต่อเนื่องเพื่อให้เกิดความยั่งยืนทั้งในระดับบุคคลและระดับสังคม
2. โยฮัน กัลตุง และการบุกเบิกสันติภาพศึกษา
โยฮัน กัลตุงได้รับการยกย่องว่าเป็น “บิดาแห่งสันติภาพศึกษา” (Father of peace studies) เนื่องจากมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาแนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับสันติภาพและการแก้ไขความขัดแย้งอย่างเป็นระบบ แรงจูงใจของเขามีรากฐานจากประสบการณ์ชีวิต กัลตุงเกิดเมื่อวันที่ 24 ตุลาคม ค.ศ. 1930 ณ กรุงออสโล ประเทศนอร์เวย์ และในวัยเด็กต้องเผชิญความรุนแรงจากสงครามโลกครั้งที่สอง โดยบิดาของเขาถูกจับกุมโดยทหารนาซีเยอรมนี ประสบการณ์ดังกล่าวทำให้เขาตระหนักถึงผลกระทบของสงครามและความไม่ยุติธรรม และนำไปสู่การอุทิศชีวิตเพื่อค้นหาแนวทางแก้ไขความขัดแย้งอย่างยั่งยืน
กัลตุงศึกษาคณิตศาสตร์และสังคมวิทยา ความสนใจในโครงสร้างและความสัมพันธ์เชิงเหตุและผลทำให้เขาสามารถวิเคราะห์ความขัดแย้งอย่างเป็นระบบ ในปี ค.ศ. 1959 เขาก่อตั้งสถาบันวิจัยสันติภาพแห่งออสโล หรือ PRIO และในปี ค.ศ. 1964 ก่อตั้งวารสาร Journal of Peace Research เพื่อส่งเสริมองค์ความรู้ด้านสันติภาพในระดับสากล กัลตุงพัฒนาทฤษฎีสำคัญ เช่น ทฤษฎีสามเหลี่ยมแห่งความรุนแรงและแนวคิดสันติภาพเชิงบวก ซึ่งมีอิทธิพลอย่างกว้างขวางต่อสันติภาพศึกษา แม้กัลตุงเสียชีวิตเมื่อวันที่ 17 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 2024 แต่มรดกทางความคิดของเขายังคงมีอิทธิพลต่อการศึกษาสันติภาพและการแก้ไขความขัดแย้ง
3. ความหมายของสันติภาพในมุมมองของกัลตุง
กัลตุงให้ความหมายว่าสันติภาพคือการไร้ซึ่งความรุนแรง (Absence of violence) โดยแบ่งความรุนแรงออกเป็น 3 ประเภท ได้แก่
ความรุนแรงทางตรง (Direct violence) คือความรุนแรงที่สามารถมองเห็นได้อย่างชัดเจน เช่น การทำร้ายร่างกาย การข่มเหง การโจมตี การใช้กำลัง การสงคราม หรือการสังหาร
ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง (Structural violence) คือความรุนแรงที่ฝังอยู่ในโครงสร้างทางเศรษฐกิจ การเมือง หรือสังคม เช่น ความไม่เท่าเทียม ความยากจน การปิดกั้นโอกาสในการเข้าถึงทรัพยากร สิทธิขั้นพื้นฐาน และการเลือกปฏิบัติ
ความรุนแรงเชิงวัฒนธรรม (Cultural violence) คือค่านิยม ความเชื่อ หรืออุดมการณ์ที่สนับสนุนหรือสร้างความชอบธรรมให้แก่ความรุนแรงทางตรงและเชิงโครงสร้าง เช่น การยอมรับการใช้กำลังเป็นวิธีแก้ปัญหา การเหมารวมว่าคนบางกลุ่มด้อยกว่ากลุ่มอื่น หรือการใช้ศาสนาและวัฒนธรรมเป็นข้ออ้างในการกดขี่
ในภาพทฤษฎีสามเหลี่ยมแห่งความรุนแรงของบทความ ความรุนแรงทางตรงเป็นส่วนที่มองเห็นได้ เช่น สงคราม การฆ่าฟัน และการทำร้ายร่างกาย ส่วนความรุนแรงเชิงวัฒนธรรมและเชิงโครงสร้างเป็นส่วนที่มองไม่เห็น โดยด้านวัฒนธรรมประกอบด้วยศาสนา ความเชื่อ และค่านิยม ส่วนด้านโครงสร้างประกอบด้วยเศรษฐกิจ สังคม และการเมือง ความรุนแรงทั้งสามมีความสัมพันธ์กัน ความรุนแรงเชิงโครงสร้างสามารถเป็นพื้นฐานให้ความรุนแรงเชิงวัฒนธรรมดำรงอยู่ และทั้งสองส่วนอาจนำไปสู่ความรุนแรงทางตรง
4. สันติภาพเชิงบวก
กัลตุงแยก “สันติภาพเชิงลบ” (Negative peace) ซึ่งหมายถึงการไม่มีสงครามหรือความรุนแรงทางตรง ออกจาก “สันติภาพเชิงบวก” (Positive peace) ซึ่งหมายถึงสภาพของความกลมเกลียว ความยุติธรรม และโครงสร้างทางสังคมที่ส่งเสริมความเป็นธรรมและโอกาสในการพัฒนาของมนุษย์ทุกคน
องค์ประกอบสำคัญของสันติภาพเชิงบวกประกอบด้วย ความยุติธรรมทางสังคม เช่น การกระจายทรัพยากรอย่างเป็นธรรม การลดความเหลื่อมล้ำและสร้างโอกาสที่เท่าเทียม ความร่วมมือและการมีส่วนร่วมของทุกคนโดยปราศจากอุปสรรคด้านเชื้อชาติ ศาสนา หรือวัฒนธรรม และความยั่งยืนของระบบเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม กัลตุงจึงมองว่าสันติภาพเชิงบวกไม่ได้เป็นเพียงเป้าหมาย แต่เป็นกระบวนการที่ต้องอาศัยการมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วนในการสร้างโครงสร้างและวัฒนธรรมที่สนับสนุนการอยู่ร่วมกันอย่างยั่งยืน
5. พุทธศาสนาในมุมมองของกัลตุง
กัลตุงสนใจพุทธศาสนาในเชิงปรัชญา เพราะเห็นว่ามีแนวคิดเกี่ยวกับการลดความรุนแรงและการสร้างสันติภาพตั้งแต่ระดับปัจเจกไปจนถึงระดับโครงสร้างและวัฒนธรรม การดับทุกข์ การลดกิเลส การฝึกจิตใจ การเจริญสติและสมาธิสอดคล้องกับความคิดว่าสันติภาพที่แท้จริงต้องเริ่มจากภายใน ขณะเดียวกันพุทธศาสนาไม่ได้จำกัดสันติภาพไว้เพียงการไม่มีสงคราม แต่เชื่อมโยงกับการสร้างสังคมที่สมดุลและยุติธรรม
กัลตุงไม่ได้ยึดมั่นในศาสนาใดศาสนาหนึ่งโดยเฉพาะ แต่สนใจศาสนาในฐานะแนวทางที่สามารถนำมาใช้ส่งเสริมสันติภาพและลดความรุนแรง โดยมองว่าแต่ละศาสนามีทั้งข้อดีและข้อจำกัด ศาสนาจึงไม่ใช่เพียงระบบความเชื่อ แต่สามารถเป็นเครื่องมือสร้างความเปลี่ยนแปลงในสังคมหากได้รับการตีความและประยุกต์ใช้อย่างเหมาะสม
ตารางที่ 1 จุดแข็งของพุทธศาสนาในการสร้างสันติภาพตามทัศนะของโยฮัน กัลตุง 20 ประการ
| มุมมองของกัลตุง | เหตุผล |
|---|---|
| 1. หลักอนัตตา (Non self-doctrine) | มนุษย์ไม่มีตัวตนที่เป็นแก่นแท้ ทุกสิ่งเชื่อมโยงกัน ช่วยลดความเห็นแก่ตัวและส่งเสริมความสามัคคี |
| 2. หลักอหิงสา (Nonviolence) | ละเว้นการทำร้ายชีวิต เน้นความสัมพันธ์ที่สงบสุขและเคารพชีวิตทุกชนิด |
| 3. เมตตากรุณา (Compassion) | ความเห็นอกเห็นใจสร้างความสัมพันธ์เชิงบวกในระดับบุคคลและสังคม |
| 4. เป้าหมายเพื่อการหลุดพ้นร่วมกัน (Collective liberation) | พัฒนาตนเองและผู้อื่นอย่างสมดุล ส่งเสริมความร่วมมือในสังคมและระหว่างประเทศ |
| 5. ความอดทนอดกลั้น (Tolerance) | เปิดรับความแตกต่าง ช่วยลดความขัดแย้งระหว่างวัฒนธรรมและศาสนา |
| 6. ทางสายกลาง (Middle way) | หลีกเลี่ยงความสุดโต่งและสร้างสมดุลในชีวิตและสังคม |
| 7. การใช้ทรัพยากรอย่างพอเหมาะ (Sustainable living) | สร้างสมดุลระหว่างการพัฒนาเศรษฐกิจกับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม |
| 8. ความสำคัญของหน่วยเล็ก (Small units) | ชุมชนและครอบครัวเป็นหน่วยที่ง่ายต่อการแก้ปัญหาและสร้างสันติภาพ |
| 9. มุมมององค์รวม (Holism) | มองธรรมชาติ มนุษย์ และสังคมในความสัมพันธ์เชื่อมโยง |
| 10. ความเชื่อมโยงของสรรพสิ่ง (Interconnectedness) | ทุกสิ่งเชื่อมโยงกัน ช่วยสร้างความเข้าใจและลดความขัดแย้งระดับโลก |
| 11. ความไม่มีตัวตนที่แยกออก (No divine authority) | สันติภาพต้องเกิดจากการกระทำของมนุษย์เอง โดยไม่พึ่งอำนาจเหนือธรรมชาติ |
| 12. กระบวนการสองทาง (Two-way interaction) | มนุษย์และโลกมีอิทธิพลต่อกัน การสร้างสันติภาพจึงต้องเปลี่ยนทั้งภายในและภายนอก |
| 13. หลักอนิจจัง (Impermanence) | ทุกสิ่งเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ การวางแผนต้องปรับตามความเปลี่ยนแปลง |
| 14. ความเชื่อมโยงเชิงซับซ้อน (Complex networks) | ทุกระบบสัมพันธ์กัน การเปลี่ยนแปลงต้องคำนึงถึงผลกระทบหลายมิติ |
| 15. การยอมรับความขัดแย้ง (Acceptance of contradictions) | ความขัดแย้งไม่จำเป็นต้องถูกกำจัด แต่สามารถอยู่ร่วมกันในความหลากหลาย |
| 16. การจัดการแบบไม่ลำดับชั้น (Non-hierarchical thinking) | ทุกจุดเชื่อมโยงกัน ส่งเสริมการคิดแบบองค์รวม |
| 17. ทัศนคติเชิงบวก (Optimism) | ทุกคนมีศักยภาพในการพัฒนาและบรรลุธรรมะ |
| 18. กระบวนทัศน์แบบวงจร (Cyclic paradigm) | ความสำเร็จหรือความล้มเหลวไม่ใช่สิ่งถาวร |
| 19. ความพยายามที่ไม่หยุดยั้ง (Continuous effort) | สนับสนุนการพัฒนาตนเองและความพยายามอย่างต่อเนื่องเพื่อสร้างสันติภาพ |
| 20. นิพพานคือสันติภาพ (Nirvana as peace) | นิพพานเป็นสภาวะสมดุลและสงบสุข เป็นเป้าหมายสูงสุดของสันติภาพ |
ในอีกด้านหนึ่ง กัลตุงชี้ให้เห็นว่าพุทธศาสนามีข้อจำกัดบางประการในการนำมาใช้สร้างสันติภาพ โดยเฉพาะเมื่อเผชิญปัญหาที่อยู่ในระดับโครงสร้างของสังคม
ตารางที่ 2 จุดอ่อนของพุทธศาสนาในการสร้างสันติภาพตามทัศนะของโยฮัน กัลตุง 6 ประการ
| มุมมองของกัลตุง | เหตุผล |
|---|---|
| 1. ความอดทนเกินไป (Excessive tolerance) | อาจนำไปสู่การยอมรับระบบที่มีความรุนแรงหรือไม่เป็นธรรม รวมถึงการร่วมมือกับระบบการปกครองที่ไม่สนับสนุนสันติภาพ |
| 2. การยอมรับโครงสร้างที่ไม่เป็นธรรม (Acceptance of structural violence) | อาจไม่ท้าทายความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจหรือสังคม ทำให้ความยากจนและความไม่เท่าเทียมดำรงอยู่ |
| 3. การถอยห่างจากสังคม (Social withdrawal) | การเน้นการพัฒนาตนเองในกลุ่มเล็กอาจลดผลกระทบเชิงบวกต่อสังคมวงกว้าง |
| 4. การประนีประนอมกับอำนาจ (Compromising with power) | อาจยอมรับความไม่ยุติธรรมทางการเมืองหรือเศรษฐกิจเพื่อรักษาอิสรภาพทางศาสนา |
| 5. การยอมรับความเสื่อมตามวงจร (Acceptance of decline) | อาจปล่อยให้สถานการณ์แย่ลงโดยไม่พยายามเปลี่ยนแปลง เพราะเชื่อว่าสิ่งต่าง ๆ จะดีขึ้นในอนาคต |
| 6. การกลายเป็นพิธีกรรม (Ritualization) | พุทธศาสนาอาจถูกลดเหลือเพียงพิธีกรรมที่ไม่ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงชีวิตจริง ทำให้ศาสนาหยุดพัฒนาหรือเสื่อมถอย |
6. เป้าหมายสูงสุดของสันติภาพ
เป้าหมายสันติภาพของกัลตุงไม่ได้มีลักษณะเป็นจุดหมายปลายทางที่สิ้นสุด แต่เป็นกระบวนการที่มีพลวัต ต้องปรับเปลี่ยนโครงสร้างและวัฒนธรรมอย่างต่อเนื่อง เพื่อขจัดความรุนแรงทางตรง ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง และความรุนแรงเชิงวัฒนธรรม พร้อมสร้างโครงสร้างสังคมที่มีความยุติธรรม ส่งเสริมความร่วมมือ ความเท่าเทียม และการมีส่วนร่วมในทุกระดับ ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ สังคม และธรรมชาติต้องอยู่ในภาวะสมดุลและยั่งยืน กัลตุงจึงมองว่าสันติภาพไม่มีจุดจบหรือความสมบูรณ์แบบตายตัว แต่เป็นกระบวนการต่อเนื่องในการลดช่องว่างระหว่างศักยภาพกับความเป็นจริงของมนุษย์
ส่วนพุทธศาสนากำหนดเป้าหมายสูงสุดไว้ที่ “นิพพาน” ซึ่งเป็นการดับทุกข์ หลุดพ้นจากความวุ่นวาย ความปรารถนา ความยึดติด และวัฏสงสาร บทความกล่าวถึงนิพพานสองประเภท คือ สอุปาทิเสสนิพพาน หมายถึงการดับทุกข์ขณะที่ยังมีชีวิตอยู่ และอนุปาทิเสสนิพพาน หมายถึงการดับทุกข์หลังจากการตาย ด้วยเหตุนี้ ผู้เขียนจึงพิจารณาว่าความแตกต่างที่ชัดเจนคือ สันติภาพตามแนวพุทธศาสนาครอบคลุมทั้งสันติภาพขณะมีชีวิตและหลังการเสียชีวิต ขณะที่สันติภาพในแนวคิดของกัลตุงเน้นมนุษย์ขณะที่ยังมีชีวิตอยู่และการไม่สร้างความรุนแรงต่อตนเองและสังคม
7. สรุปและข้อเสนอแนะของบทความ
บทความสรุปว่า พุทธศาสนาและแนวคิดของกัลตุงมีเป้าหมายร่วมกันคือการสร้างสันติภาพอย่างยั่งยืน แต่มีจุดเน้นแตกต่างกัน พุทธศาสนาเริ่มต้นจากสันติภาพภายใน ผ่านการปฏิบัติธรรม การลดกิเลส และการสร้างสมดุลทางจิตใจ เพื่อให้สันติภาพภายในขยายไปสู่สันติภาพภายนอก ส่วนกัลตุงมุ่งเน้นการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างทางสังคม ลดความรุนแรงเชิงโครงสร้างและเชิงวัฒนธรรม เพื่อสร้างความยุติธรรมและความเท่าเทียม แนวคิดทั้งสองจึงสามารถเกื้อกูลกันได้ พุทธศาสนาช่วยพัฒนาจิตใจของปัจเจกบุคคล ขณะที่แนวคิดของกัลตุงช่วยปรับปรุงโครงสร้างทางสังคมให้เอื้อต่อความสงบสุข
สำหรับสังคมไทย บทความเสนอให้ส่งเสริมการฝึกสติและการพัฒนาจิตใจในระดับบุคคล เพื่อลดแนวโน้มของความขัดแย้งและความรุนแรง ควบคู่กับการปรับปรุงนโยบายด้านความยุติธรรมเชิงโครงสร้าง การกระจายทรัพยากรอย่างเท่าเทียม และการลดความเหลื่อมล้ำระหว่างชนชั้น รวมถึงส่งเสริมการเจรจาและความเข้าใจระหว่างกลุ่มคนในพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางวัฒนธรรมและศาสนา
ในระดับชุมชน ควรจัดกิจกรรมที่สร้างความสัมพันธ์อันดี เช่น เวทีสนทนาระหว่างกลุ่มที่มีความคิดเห็นแตกต่าง และสร้างกรอบความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสังคมในการขับเคลื่อนนโยบายสันติภาพ นอกจากนี้ ควรนำแนวคิดพุทธศาสนาและสันติภาพเข้าสู่หลักสูตรการศึกษา เพื่อสร้างความเข้าใจในการจัดการความขัดแย้งด้วยสันติวิธี
สำหรับการศึกษาวิจัย บทความเสนอให้ศึกษาความเชื่อมโยงระหว่างสันติภาพภายในและภายนอก รวมถึงผลของการปฏิบัติธรรม เช่น การเจริญสติ ต่อความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลและการลดความขัดแย้งในชุมชน ควรพัฒนากรอบวิเคราะห์ที่นำหลักอริยสัจ 4 และพรหมวิหาร 4 มาผสานกับแนวคิดของกัลตุง และศึกษาการสร้างสันติภาพในสังคมพหุวัฒนธรรมโดยใช้ทางสายกลางและอหิงสาเป็นแนวทางการอยู่ร่วมกันอย่างสงบ
กล่าวโดยสรุปตามบทความ แนวคิดพุทธศาสนาและแนวคิดของโยฮัน กัลตุงมีศักยภาพในการส่งเสริมความสงบสุขทั้งในระดับบุคคลและระดับโครงสร้าง การนำมิติทางจิตวิญญาณและมิติทางโครงสร้างมาผสานกันเป็นแนวทางในการสร้างสันติภาพอย่างยั่งยืน ขณะที่การพัฒนาองค์ความรู้และการวิจัยด้านพุทธศาสนาและสันติศึกษาจะเป็นส่วนสำคัญในการยกระดับสังคมไทยและสังคมโลกไปสู่ความสงบสุขและความยั่งยืนในระยะยาว
ณัฐพล จารัตน์
กรุงเบอร์ลิน
04.09.2569
มืดครึ้ม ฝนตก และเริ่มหนาววันแรก 14 องศา
09:42 am
