Search This Blog

11.17.2026

92 ปีแห่งความทรงจำสยาม–เยอรมนี: จากการเสด็จพระราชดำเนินของรัชกาลที่ 7 สู่แผ่นป้ายรำลึก ณ ลิฟต์ยกเรือ Niederfinow

เมื่อไม่นานมานี้ คุณมาทีน (Martin Hoeck) เพื่อนชาวเยอรมันของผม ผู้หลงใหลและมีความศรัทธาต่อประวัติศาสตร์และพระราชประวัติของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 ได้ส่งบทความที่เขาเขียนมาให้ผมอ่าน บทความนี้มีชื่อภาษาเยอรมันว่า Die Gedenktafel für das siamesische Königspaar am Schiffshebewerk Niederfinow – Historische Erinnerung und gelebte Diplomatie แปลเป็นไทยว่า แผ่นป้ายรำลึกถึงพระมหากษัตริย์และพระราชินีแห่งสยาม ณ ลิฟต์ยกเรือ Niederfinow: ความทรงจำทางประวัติศาสตร์และการทูตที่ยังคงมีชีวิต

ผมรู้จักคุณ Martin ในฐานะเพื่อนที่น่ารักมากผู้ที่ให้ความสำคัญกับประวัติศาสตร์ท้องถิ่นของเยอรมนี และมีความสนใจอย่างจริงจังต่อความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับเยอรมนี โดยเฉพาะการเสด็จประพาสยุโรปของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวในปี พ.ศ. 2477

เมื่ออ่านบทความของเขาแล้ว ผมจึงอยากนำเรื่องราวนี้มาเรียบเรียงและเผยแพร่เป็นภาษาไทย เพื่อให้ผู้สนใจประวัติศาสตร์ได้รู้จักอีกหนึ่งเหตุการณ์สำคัญที่เชื่อมโยงพระมหากษัตริย์ไทยเข้ากับความก้าวหน้าทางวิศวกรรมของเยอรมนี

เรื่องราวนี้ไม่ใช่เพียงเหตุการณ์ในหน้าประวัติศาสตร์ แต่เป็นความทรงจำที่มีความหมายเป็นพิเศษ เพราะผมกับสามีมีโอกาสเข้าร่วมพิธีเปิดแผ่นป้ายรำลึกแห่งนี้ด้วยตนเองเมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569

หากย้อนกลับไปศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับเยอรมนี จะพบว่าทั้งสองประเทศมีความสัมพันธ์ทางการทูตอย่างเป็นทางการมาตั้งแต่วันที่ 7 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1862 หรือ พ.ศ. 2405

ในปีนั้น ราชอาณาจักรสยามและราชอาณาจักรปรัสเซียได้ลงนามในสนธิสัญญาไมตรี การค้า และการเดินเรือ ซึ่งเป็นที่รู้จักในชื่อสนธิสัญญาออยเลนบวร์ก (Eulenburg-Vertrag) โดยฝ่ายปรัสเซียดำเนินการในนามของกลุ่มรัฐเยอรมันที่เกี่ยวข้องกับสหภาพการค้าและศุลกากร

สนธิสัญญาฉบับดังกล่าวนับเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับรัฐเยอรมัน ก่อนการสถาปนาจักรวรรดิเยอรมันในปี ค.ศ. 1871 เสียอีก

จากความสัมพันธ์ทางการทูตในระยะแรก ทั้งสองฝ่ายได้พัฒนาเครือข่ายความร่วมมือทางการเมือง การค้า เศรษฐกิจ ตลอดจนการแลกเปลี่ยนความรู้และวัฒนธรรมอย่างต่อเนื่อง

ในเวลาต่อมา ความเชี่ยวชาญด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และวิศวกรรมของเยอรมนีก็มีบทบาทสำคัญต่อกระบวนการพัฒนาประเทศของสยาม โดยเฉพาะในยุคที่สยามกำลังปรับตัวเข้าสู่ความเป็นรัฐสมัยใหม่

ดังนั้น การเสด็จพระราชดำเนินของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์สยามไปยังเยอรมนีในเวลาต่อมา จึงมิใช่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นโดยปราศจากพื้นฐานความสัมพันธ์ หากแต่เป็นส่วนหนึ่งของสายสัมพันธ์ที่สองประเทศได้ร่วมกันสร้างมาเป็นเวลาหลายทศวรรษแล้ว

ก่อนจะกล่าวถึงการเสด็จพระราชดำเนินในปี พ.ศ. 2477 ผมอยากพาท่านมาทำความรู้จักกับสถานที่สำคัญแห่งหนึ่งของเยอรมนี นั่นคือ Schiffshebewerk Niederfinow หรือลิฟต์ยกเรือ Niederfinow ซึ่งตั้งอยู่ในรัฐบรันเดินบวร์ค ไม่ไกลจากกรุงเบอร์ลิน (ผมขับรถจากบ้านที่เขต Steglitz เบอร์ลิน ใช้เวลาประมาณ 50 นาที)

ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ระบบคมนาคมทางน้ำถือเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของเยอรมนี การขนส่งสินค้าทางเรือเชื่อมโยงเมืองอุตสาหกรรม ท่าเรือ และพื้นที่เศรษฐกิจเข้าด้วยกัน

อย่างไรก็ตาม ภูมิประเทศบางส่วนของเยอรมนีมีความแตกต่างของระดับความสูงอย่างมาก โดยเฉพาะบริเวณเส้นทางน้ำระหว่างแม่น้ำโอเดอร์กับแม่น้ำฮาเฟิล ซึ่งมีความต่างระดับประมาณ 36 เมตร

การเดินเรือผ่านบริเวณดังกล่าวจึงจำเป็นต้องอาศัยระบบประตูน้ำหลายขั้น ส่งผลให้การเดินเรือใช้เวลานานและเกิดข้อจำกัดด้านการขนส่ง

วิศวกรเยอรมันจึงพัฒนาสิ่งก่อสร้างขนาดมหึมาเพื่อแก้ไขปัญหานี้ โดยใช้แนวคิดที่น่าทึ่งอย่างยิ่ง นั่นคือการยกเรือทั้งลำพร้อมน้ำในกระบะรองรับขึ้นไปยังระดับทางน้ำด้านบน

ระบบดังกล่าวไม่ได้ยกระดับน้ำในคลองทั้งหมด แต่ใช้กระบะบรรทุกเรือขนาดใหญ่ซึ่งบรรจุน้ำไว้ภายใน เคลื่อนที่ขึ้นและลงด้วยระบบกลไกถ่วงน้ำหนักและลวดสลิงที่ได้รับการออกแบบอย่างแม่นยำ

ลิฟต์ยกเรือ Niederfinow เปิดดำเนินการเมื่อวันที่ 21 มีนาคม ค.ศ. 1934 หรือ พ.ศ. 2477 หลังผ่านกระบวนการก่อสร้างอันซับซ้อนเป็นเวลาหลายปี

สิ่งก่อสร้างแห่งนี้สามารถยกเรือข้ามระดับความสูง 36 เมตร โดยกระบวนการเดินเรือผ่านระบบใช้เวลาประมาณ 15 นาทีตามบันทึกการเสด็จประพาสในปี 1934

เมื่อเปรียบเทียบกับระบบประตูน้ำหลายขั้นแบบเดิม นวัตกรรมนี้ช่วยลดระยะเวลาและเพิ่มประสิทธิภาพของการคมนาคมทางน้ำได้อย่างมหาศาล

ในยุคนั้น Niederfinow จึงได้รับการยอมรับว่าเป็นหนึ่งในผลงานวิศวกรรมทางน้ำที่ทันสมัยที่สุดในโลก และสะท้อนความสามารถของวิศวกรเยอรมันในการประยุกต์ใช้หลักฟิสิกส์ เครื่องกล และการออกแบบโครงสร้างเหล็กขนาดใหญ่เข้าด้วยกัน ความยิ่งใหญ่ของสถานที่แห่งนี้ไม่ได้อยู่ที่ขนาดของสิ่งก่อสร้างเพียงอย่างเดียว หากแต่อยู่ที่ความสามารถในการเปลี่ยนข้อจำกัดทางธรรมชาติให้กลายเป็นโอกาสทางเศรษฐกิจและการคมนาคมด้วยองค์ความรู้ทางวิศวกรรม

ในวันที่ 7 กรกฎาคม พ.ศ. 2477 นับเป็นอีกหนึ่งวันที่มีความสำคัญในประวัติศาสตร์ของ Niederfinow

ในวันดังกล่าว พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 พร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินเยือนลิฟต์ยกเรือ Niederfinow ระหว่างการเสด็จประพาสยุโรป

การเสด็จประพาสยุโรปครั้งนั้นมีทั้งพระราชภารกิจด้านการต่างประเทศ การเยี่ยมชมสถาบันและกิจการสำคัญ ตลอดจนการศึกษาความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีของประเทศต่าง ๆ

จากงานศึกษาของคุณมาทีน เพื่อนของผม (Martin Hoeck) พบว่า พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จถึงกรุงเบอร์ลินเมื่อวันที่ 2 กรกฎาคม ค.ศ. 1934 โดยระหว่างประทับอยู่ในเยอรมนี มีทั้งการพบปะบุคคลสำคัญ การเยี่ยมชมกิจการอุตสาหกรรม และการเสด็จทอดพระเนตรสถานที่สำคัญทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี


สำหรับวันที่ 7 กรกฎาคมนั้น มีหลักฐานจากหนังสือพิมพ์ท้องถิ่นและภาพถ่ายร่วมสมัยว่า คณะเสด็จได้รับการต้อนรับที่เมือง Eberswalde ในช่วงใกล้เที่ยงวัน ก่อนเสด็จพระราชดำเนินต่อไปยัง Niederfinow

เมื่อเสด็จถึงลิฟต์ยกเรือ พระองค์และคณะผู้ติดตามได้ทอดพระเนตรโครงสร้างและรับฟังคำอธิบายเกี่ยวกับกลไกการทำงานของสิ่งก่อสร้างอันยิ่งใหญ่แห่งนี้

ความพิเศษของการเสด็จพระราชดำเนินครั้งนี้คือ มิได้เป็นเพียงการทอดพระเนตรสิ่งก่อสร้างจากภายนอกเท่านั้น พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีทรงประทับบนเรือชื่อ Kurmark ซึ่งนำเข้าสู่กระบะยกเรือของ Niederfinow ก่อนที่ระบบลิฟต์จะยกเรือพร้อมน้ำขึ้นจากทางน้ำระดับล่างสู่ทางน้ำระดับบน จึงกล่าวได้ว่าทั้งสองพระองค์ได้ทอดพระเนตรและทรงสัมผัสการทำงานของนวัตกรรมทางวิศวกรรมนี้โดยตรง

หลักฐานจากบันทึกการเดินทาง ซึ่งคุณมาทีนนำมาอ้างอิงในงานวิจัยของเขา ได้บรรยายถึงความแตกต่างของระดับทางน้ำ 36 เมตร ระยะเวลาที่ใช้ประมาณ 15 นาที ตลอดจนความน่าทึ่งของเทคโนโลยีและความเชี่ยวชาญที่ทำให้สิ่งก่อสร้างดังกล่าวสำเร็จลงได้

รายละเอียดเหล่านี้ทำให้เห็นว่า การเสด็จพระราชดำเนินไม่ได้มีความสำคัญเฉพาะด้านพระราชกรณียกิจและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศเท่านั้น แต่ยังสะท้อนถึงความสนพระราชหฤทัยต่อความก้าวหน้าของวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีในยุคนั้นด้วย

สำหรับ Niederfinow การเสด็จพระราชดำเนินของพระมหากษัตริย์และพระราชินีแห่งสยามเกิดขึ้นหลังจากลิฟต์ยกเรือเปิดใช้งานได้เพียงไม่กี่เดือน จึงเป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงให้เห็นว่าสิ่งก่อสร้างแห่งนี้ได้รับความสนใจจากบุคคลสำคัญระดับนานาชาติตั้งแต่ระยะแรกของการดำเนินงาน

แม้จะไม่อาจกล่าวได้ว่าการเสด็จพระราชดำเนินเป็นเหตุให้ Niederfinow เริ่มมีชื่อเสียงในวงการวิศวกรรมโลก แต่เหตุการณ์ครั้งนี้ย่อมสะท้อนสถานะความสำคัญระดับนานาชาติของนวัตกรรมเยอรมันได้อย่างชัดเจน

กาลเวลาผ่านไปหลายสิบปี เรื่องราวการเสด็จพระราชดำเนินของพระมหากษัตริย์สยามในพื้นที่ Eberswalde และ Niederfinow ค่อย ๆ กลายเป็นประวัติศาสตร์ท้องถิ่นที่คนทั่วไปไม่ค่อยรู้จัก

กระทั่งในปี ค.ศ. 2019 คุณมาทีนเริ่มศึกษาประเด็นนี้อย่างจริงจัง หลังได้พบข้อมูลจากการนำเสนอภาพถ่ายเก่าที่เกี่ยวข้องกับพิพิธภัณฑ์เมือง Eberswalde

ภาพถ่ายเหล่านั้นเป็นส่วนหนึ่งของผลงานและคอลเล็กชันของ Hans Borgelt ผู้ทำงานด้านสื่อและการถ่ายภาพ ซึ่งได้บันทึกเหตุการณ์สำคัญของท้องถิ่นไว้

ในบรรดาภาพถ่ายประวัติศาสตร์ มีภาพจำนวนแปดภาพที่เกี่ยวข้องกับการเสด็จพระราชดำเนินของพระมหากษัตริย์และพระราชินีแห่งสยามในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1934

ภาพเหล่านี้แสดงทั้งเหตุการณ์การรับเสด็จที่ Eberswalde และการเยี่ยมชมลิฟต์ยกเรือ Niederfinow

Martin ซึ่งมีความสนใจด้านเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และภาษาไทย ได้เริ่มสืบค้นหลักฐานเพิ่มเติมจากเอกสารจดหมายเหตุ หนังสือพิมพ์เก่า และภาพถ่ายประวัติศาสตร์

งานวิจัยของเขาช่วยเชื่อมโยงข้อมูลที่กระจัดกระจายอยู่ในเอกสารหลายแหล่งให้กลายเป็นเรื่องราวที่มีลำดับเหตุการณ์ชัดเจนขึ้น

ต่อมาเขาได้เผยแพร่ผลงานเรื่อง Der Besuch des Königs von Siam 1934 in Eberswalde, Niederfinow und der Schorfheide ใน Eberswalder Jahrbuch 2021 ซึ่งเป็นงานศึกษาที่มีความสำคัญต่อการฟื้นฟูความทรงจำเกี่ยวกับการเสด็จพระราชดำเนินครั้งนี้ (https://martin-hoeck.de/wp-content/uploads/2022/02/Hoeck-Martin-Der-Besuch-des-Koenigs-von-Siam_Eberswalder-Jahrbuch-2021.pdf)

สิ่งที่ผมประทับใจคือ บุคคลผู้ริเริ่มศึกษาประวัติศาสตร์ดังกล่าวเป็นชาวเยอรมันที่มองเห็นคุณค่าของเหตุการณ์ซึ่งเกี่ยวข้องกับพระมหากษัตริย์ไทย

นี่เป็นตัวอย่างที่สะท้อนว่า ประวัติศาสตร์มิได้เป็นสมบัติของประเทศใดประเทศหนึ่งเท่านั้น แต่เป็นมรดกทางความทรงจำที่ผู้คนต่างเชื้อชาติสามารถร่วมกันศึกษา อนุรักษ์ และส่งต่อได้

ต่อจากนั้นสิ่งสำคัญของประวัติศาสตร์กำลังเกิดขึ้นอีกครั้งหนึ่ง ใน 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569 การกลับมาของความทรงจำหลังผ่านไป 92 ปี

จากการค้นคว้าวิจัยที่เริ่มต้นเมื่อหลายปีก่อน ความพยายามของคุณมาทีนได้พัฒนาไปสู่การจัดทำแผ่นป้ายรำลึกถึงการเสด็จพระราชดำเนินของพระมหากษัตริย์และพระราชินีแห่งสยาม ณ ลิฟต์ยกเรือ Niederfinow

ในที่สุด วันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569 ก็มีพิธีเปิดแผ่นป้ายรำลึกแห่งประวัติศาสตร์ดังกล่าวอย่างเป็นทางการ

แผ่นป้ายนี้จัดทำขึ้นทั้งภาษาเยอรมันและภาษาไทย พร้อมภาพถ่ายประวัติศาสตร์จากหอจดหมายเหตุแห่งสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี (Bundesarchiv) ซึ่งแสดงเหตุการณ์เมื่อครั้งทั้งสองพระองค์ประทับบนเรือ Kurmark ในปี ค.ศ. 1934

การจัดทำแผ่นป้ายมิได้มีความหมายเพียงการบันทึกว่าเคยมีพระมหากษัตริย์จากต่างประเทศเสด็จเยือนสถานที่แห่งนี้ แต่ยังเป็นการนำประวัติศาสตร์ท้องถิ่นกลับมาเชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ

ในพิธีดังกล่าว นายจิตติพัฒน์ ทองประเสริฐ เอกอัครราชทูตไทย ณ กรุงเบอร์ลิน (ในขณะนั้น) ได้เข้าร่วมพิธีพร้อมคณะผู้แทนจากสถานเอกอัครราชทูต โดยมี Martin Hoeck ประธานมูลนิธิ Hoeck-Stiftung และผู้แทนจากหน่วยงานด้านคมนาคมทางน้ำของเยอรมนีเข้าร่วมด้วย

อีกหนึ่งความพิเศษของวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569 คือเป็นวันครบรอบ 100 ปีแห่งพระบรมราชาภิเษกของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว

ดังนั้น การเปิดแผ่นป้ายรำลึกในวันดังกล่าวจึงมีความหมายทางประวัติศาสตร์เป็นพิเศษ

เอกอัครราชทูตไทยได้กล่าวถึงความสำคัญเชิงสัญลักษณ์ของสถานที่แห่งนี้ว่า ลิฟต์ยกเรือ Niederfinow มิได้สะท้อนเพียงความยิ่งใหญ่ของวิศวกรรมเยอรมัน แต่ยังเป็นสัญลักษณ์ของการแลกเปลี่ยน การพบปะ และความเคารพซึ่งกันและกันระหว่างประเทศ

แผ่นป้ายรำลึกจึงเป็นมากกว่าการบันทึกเหตุการณ์ครั้งหนึ่งในอดีต หากยังเป็นเครื่องหมายแห่งมิตรภาพที่สั่งสมระหว่างไทยกับเยอรมนีมาอย่างยาวนาน

วันอากาศหนาวที่หัวใจกลับอบอุ่นด้วยความภาคภูมิใจ  สำหรับผม วันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569 มีความหมายมากกว่าที่จะอธิบายได้ด้วยข้อมูลประวัติศาสตร์เพียงอย่างเดียว

วันนั้น ผมกับสามีมีโอกาสเข้าร่วมพิธีเปิดแผ่นป้ายรำลึกในฐานะผู้ติดตามจากสถานเอกอัครราชทูตไทย ณ กรุงเบอร์ลิน แม้อากาศของเยอรมนีในวันนั้นจะหนาวเย็น แต่หัวใจของผมกลับรู้สึกอบอุ่นด้วยความภาคภูมิใจอย่างบอกไม่ถูก

การได้ยืนอยู่ ณ สถานที่เดียวกับที่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีเคยเสด็จพระราชดำเนินมาเมื่อ 92 ปีก่อน ทำให้ผมรู้สึกว่าประวัติศาสตร์ที่เคยอ่านจากหนังสือได้กลับมามีชีวิตอีกครั้ง

ยิ่งเมื่อได้เห็นภาพประวัติศาสตร์บนแผ่นป้ายรำลึกและได้รับรู้ว่าเรื่องราวนี้ถูกนำกลับมาเผยแพร่โดยความตั้งใจของเพื่อนชาวเยอรมัน ผมยิ่งตระหนักถึงคุณค่าของการอนุรักษ์ความทรงจำร่วมกัน

ผมรู้สึกขอบคุณ Martin และผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่ายที่ร่วมกันทำให้เหตุการณ์สำคัญนี้กลับมาเป็นที่รู้จักอีกครั้ง

บางครั้งความสัมพันธ์ระหว่างประเทศอาจดูเป็นเรื่องไกลตัว เต็มไปด้วยพิธีการทางการทูตและการเจรจาระดับรัฐบาล แต่ในวันนั้นผมได้เห็นว่า มิตรภาพระหว่างประเทศสามารถปรากฏอยู่ในสิ่งเรียบง่ายได้เช่นกัน ไม่ว่าจะเป็นภาพถ่ายเก่า แผ่นป้ายรำลึก การสนทนาระหว่างผู้คน หรือความตั้งใจของใครสักคนที่จะรักษาประวัติศาสตร์ไว้

ภายหลังพิธีเปิดแผ่นป้ายรำลึก คณะผู้แทนจากสถานเอกอัครราชทูตไทยยังได้มีโอกาสเยี่ยมชมลิฟต์ยกเรือ Niederfinow แห่งใหม่

การเยี่ยมชมดังกล่าวทำให้เห็นความต่อเนื่องของพัฒนาการด้านวิศวกรรมเยอรมัน จากสิ่งก่อสร้างทางประวัติศาสตร์ที่เปิดใช้งานในปี ค.ศ. 1934 สู่ระบบคมนาคมทางน้ำสมัยใหม่ที่ได้รับการพัฒนาเพื่อตอบสนองต่อความต้องการในปัจจุบัน

ดังนั้น Niederfinow จึงเป็นพื้นที่ที่อดีตและปัจจุบันดำรงอยู่เคียงข้างกันอย่างน่าสนใจ

ลิฟต์ยกเรือเก่าเป็นหลักฐานแห่งความสามารถของวิศวกรในยุคก่อน ขณะที่ลิฟต์ยกเรือแห่งใหม่สะท้อนการพัฒนาองค์ความรู้และเทคโนโลยีอย่างต่อเนื่อง

สำหรับผู้สนใจประวัติศาสตร์อุตสาหกรรม สถานที่แห่งนี้จึงมิใช่เพียงแหล่งท่องเที่ยว แต่เป็นพื้นที่เรียนรู้ว่ามนุษย์สามารถใช้ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และวิศวกรรมพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่เพื่อเอาชนะข้อจำกัดของภูมิประเทศได้อย่างไร

ในบทความของคุณมาทีน บรรยายถึงในช่วงเย็นของวันเดียวกัน มูลนิธิ Hoeck-Stiftung ได้จัดกิจกรรม Diplomatischer Salon – Die Welt zu Gast in Eberswalde หรือ “วงสนทนาทางการทูต: ต้อนรับโลกสู่เมืองเอเบิร์สวัลเดอ” ณ Haus Schwärzetal

กิจกรรมดังกล่าวมีผู้เข้าร่วมกว่า 150 คนจากแวดวงการเมือง เศรษฐกิจ และสังคม

ภายในงานมีการกล่าวสุนทรพจน์ของเอกอัครราชทูตไทย รวมถึงการสนทนาที่ดำเนินรายการโดย Martin Hoeck เพื่อเชื่อมโยงเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์เข้ากับประเด็นความสัมพันธ์ระหว่างประเทศในปัจจุบัน

เอกอัครราชทูตไทยได้เน้นย้ำแนวคิดสำคัญว่า ความสัมพันธ์ที่ยั่งยืนระหว่างรัฐมิได้เกิดขึ้นจากการดำเนินงานในระดับรัฐบาลเพียงอย่างเดียว แต่ยังได้รับการหล่อหลอมผ่านการพบปะและปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้คนในระดับท้องถิ่นเมืองต่าง ๆ เช่น Eberswalde สามารถมีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมความสัมพันธ์ระหว่างประเทศได้ โดยการนำเรื่องราวทางประวัติศาสตร์กลับมาเผยแพร่และใช้เป็นพื้นฐานสำหรับการสนทนาแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม

ผมเห็นด้วยอย่างยิ่งกับแนวคิดนี้ เพราะความสัมพันธ์ระหว่างประเทศที่มั่นคงไม่ได้ขึ้นอยู่กับสนธิสัญญาหรือความร่วมมือของรัฐบาลเท่านั้น แต่ยังต้องอาศัยความเข้าใจ ความไว้วางใจ และความรู้สึกผูกพันระหว่างประชาชนของทั้งสองประเทศด้วย

เมื่อมองย้อนกลับไปจากปี ค.ศ. 1862 ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของความสัมพันธ์ทางการทูตgrnjvระหว่างสยามกับปรัสเซีย มาถึงการเสด็จพระราชดำเนินของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวในปี ค.ศ. 1934 และพิธีเปิดแผ่นป้ายรำลึกในปี ค.ศ. 2026 ผมเห็นเส้นทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อมโยงเหตุการณ์ทั้งสามช่วงเวลาเข้าด้วยกันอย่างมีความหมาย

จากสนธิสัญญาที่วางรากฐานความสัมพันธ์ระหว่างสองราชอาณาจักร สู่การแลกเปลี่ยนความรู้และความสนใจด้านเทคโนโลยี จนกระทั่งกลายเป็นมิตรภาพระหว่างผู้คนที่ร่วมกันอนุรักษ์ประวัติศาสตร์

ผมเชื่อว่ายังมีทั้งคนไทยและคนเยอรมันอีกจำนวนมากที่ไม่ทราบว่า ประเทศของเราทั้งสองมีความสัมพันธ์อันยาวนานเพียงใด และยังมีเหตุการณ์สำคัญอีกมากมายที่รอให้ผู้สนใจเข้าไปค้นคว้าและนำเรื่องราวกลับมาเผยแพร่

ประวัติศาสตร์การทูตจึงไม่จำเป็นต้องจำกัดอยู่ในหอจดหมายเหตุหรือเอกสารราชการ แต่สามารถเข้าถึงผู้คนผ่านบทความ ภาพถ่าย สถานที่ และประสบการณ์ของผู้ที่มีโอกาสเข้าไปสัมผัสเหตุการณ์เหล่านั้น

ท้ายที่สุด ผมอยากขอบคุณคุณ Martin Hoeck เพื่อนชาวเยอรมันที่น่ารักคนนี้อีกครั้งสำหรับความตั้งใจในการศึกษาพระราชประวัติของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และการมีส่วนสำคัญในการจัดทำแผ่นป้ายรำลึก ณ Niederfinow

รวมถึงขอขอบคุณทุกฝ่ายทั้งชาวไทยและชาวเยอรมันที่ร่วมกันทำให้ความทรงจำเมื่อ 92 ปีก่อนกลับมามีความหมายในปัจจุบัน

สรุปว่า แม้วันพิธีเปิดแผ่นป้ายรำลึกจะเป็นวันที่อากาศหนาวเย็น แต่สำหรับผม ความอบอุ่นจากมิตรภาพไทย–เยอรมันในวันนั้นจะยังคงอยู่ในความทรงจำอีกนานแสนนานครับ

ผมหวังว่าบทความนี้จะช่วยให้ผู้อ่านได้รู้จักอีกหนึ่งหน้าประวัติศาสตร์ของประเทศไทยในต่างแดน และเข้าใจว่าความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับเยอรมนีไม่ได้เพิ่งเริ่มต้นขึ้นในยุคของเรา หากเป็นมิตรภาพที่ได้รับการสืบสานจากคนรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่งมาอย่างยาวนาน

📍 สถานที่ประวัติศาสตร์: Schiffshebewerke Niederfinow

ลิฟต์ยกเรือ Niederfinow ตั้งอยู่ในรัฐบรันเดินบวร์ค ทางตะวันออกเฉียงเหนือของกรุงเบอร์ลิน สถานที่แห่งนี้ยังคงเป็นอนุสรณ์แห่งความก้าวหน้าทางวิศวกรรมของเยอรมนี และเป็นจุดเชื่อมโยงความทรงจำทางประวัติศาสตร์ระหว่างไทยกับเยอรมนี

ผู้สนใจสามารถค้นหาตำแหน่งสถานที่จริงจากแผนที่ด้านล่าง และเดินทางไปเยี่ยมชมผลงานวิศวกรรมอันยิ่งใหญ่ที่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีเคยเสด็จพระราชดำเนินเยือนเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม พ.ศ. 2477

เอกสารอ้างอิง

Martin Hoeck. Die Gedenktafel für das siamesische Königspaar am Schiffshebewerk Niederfinow – Historische Erinnerung und gelebte Diplomatie. หน้า 16–19 (บทความภาษาเยอรมันที่ได้รับจากผู้เขียน)

Martin Hoeck. Der Besuch des Königs von Siam 1934 in Eberswalde, Niederfinow und der Schorfheide. Eberswalder Jahrbuch 2021, หน้า 102–107

Amt Britz-Chorin-Oderberg. Schiffshebewerk Niederfinow: Enthüllung der Gedenktafel zum Besuch des siamesischen Königspaars im Jahr 1934. เผยแพร่ 26 กุมภาพันธ์ 2026

ผู้เรียบเรียง: ดร.ณัฐพล จารัตน์

หมายเหตุ: บทความนี้เรียบเรียงจากเอกสารประวัติศาสตร์ภาษาเยอรมัน ประกอบกับประสบการณ์ส่วนตัวของผู้เขียนในการเข้าร่วมพิธีเปิดแผ่นป้ายรำลึกเมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569

9.16.2026

การทิ้งและแยกขยะในอพาร์ตเมนต์ที่กรุงเบอร์ลิน: เรื่องเล็ก ๆ ในชีวิตประจำวันที่ต้องเรียนรู้ (Mülltrennung in Berlin: Kleine Dinge im Alltag, die man lernen muss)

การมาใช้ชีวิตอยู่ในประเทศเยอรมนีทำให้ผมได้เรียนรู้อะไรหลายอย่าง ไม่ใช่เฉพาะเรื่องภาษา การทำงาน หรือการปรับตัวเข้ากับสังคมใหม่เท่านั้น แต่ยังรวมถึงเรื่องเล็ก ๆ ในชีวิตประจำวันที่เมื่ออยู่ไปนาน ๆ เราก็เริ่มทำจนเป็นความเคยชิน

หนึ่งในนั้นคือ การทิ้งและแยกขยะ (Mülltrennung)

ในตอนแรก ผมเคยมองว่าการทิ้งขยะเป็นเรื่องง่าย ๆ มีขยะก็เอาไปทิ้ง แต่เมื่อมาอยู่ที่กรุงเบอร์ลินจึงพบว่า ก่อนจะทิ้งอะไรลงถัง บางครั้งเราต้องหยุดคิดก่อนว่า สิ่งที่อยู่ในมือของเราคืออะไร และควรลงถังไหน

เรื่องเล็ก ๆ อย่างการทิ้งขยะจึงค่อย ๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้ที่จะอยู่ร่วมกับคนอื่นในเมืองใหญ่

ห้องขยะเล็ก ๆ ของอพาร์ตเมนต์ในเบอร์ลิน

อพาร์ตเมนต์ที่ผมพักอาศัยในกรุงเบอร์ลินมีพื้นที่สำหรับวางถังขยะรวมของอาคาร เมื่อเปิดประตูเข้าไปจะพบถังขนาดใหญ่หลายใบเรียงกันอยู่

บนผนังมีป้าย Müllabfuhr Kalender หรือตารางวันเก็บขยะของอาคาร ระบุไว้ค่อนข้างชัดเจนว่า

  • Verpackung — ทุกวันพฤหัสบดีเว้นพฤหัสบดี
  • Pappe & Papier — ทุกวันอังคาร
  • Bioabfall — ทุกวันอังคารเว้นอังคาร
  • Restmüll — ทุกวันจันทร์

ตารางนี้เป็นรายละเอียดเฉพาะของอาคารที่ผมพัก ไม่ใช่ตารางมาตรฐานสำหรับอพาร์ตเมนต์ทุกแห่งในกรุงเบอร์ลิน แต่สิ่งที่ผมสนใจคือ ระบบจัดการขยะได้เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของกิจวัตรประจำสัปดาห์ของอาคารอย่างเป็นรูปธรรม

นอกจากนี้ยังมีโปสเตอร์ “Trenn dich – und zwar richtig!” อธิบายว่าขยะชนิดไหนควรทิ้งลงถังประเภทใด

เมื่อมองจากสายตาของคนที่เพิ่งเข้ามาอยู่ สิ่งเหล่านี้ทำหน้าที่เหมือน “ภาษากลาง” ของพื้นที่ส่วนรวม เพราะเราไม่จำเป็นต้องรู้จักเพื่อนบ้านทุกคน แต่ทุกคนจำเป็นต้องเข้าใจกติกาพื้นฐานชุดเดียวกัน

จำสี ก็ช่วยจำวิธีทิ้งขยะ

วิธีหนึ่งที่ช่วยให้เข้าใจระบบได้ง่ายขึ้นคือการจำสีที่ใช้ในการสื่อสารเรื่องขยะ






สีเหลือง ใช้กับ Verpackung หรือบรรจุภัณฑ์และวัสดุที่กำหนด
สีน้ำเงิน ใช้กับ Pappe & Papier หรือกระดาษและกระดาษแข็ง
สีน้ำตาล ใช้กับ Bioabfall/Biogut หรือขยะอินทรีย์
สีเทาหรือดำ ใช้กับ Restmüll หรือขยะทั่วไปที่ไม่เข้ากลุ่มรีไซเคิลอื่น
ส่วน
Altglas หรือแก้วเก่า ในโปสเตอร์ของอาคารใช้สีเขียวเป็นสัญลักษณ์ แต่ในชีวิตจริงระบบรวบรวมแก้วของเบอร์ลินอาจอยู่ที่จุดรวบรวมนอกอาคารและแยกตามประเภทของแก้ว

ที่สำคัญคือ สีเป็นเพียงเครื่องมือช่วยจำ ไม่ควรคิดว่าถังทุกใบจะต้องมีตัวถังเป็นสีนั้นทั้งหมด ในอพาร์ตเมนต์ของผมเอง ตัวถังจำนวนหนึ่งเป็นสีเทาหรือดำ เพียงแต่ใช้สีของฝา ป้าย หรือข้อความเพื่อบอกประเภท

ดังนั้น เวลาทิ้งขยะ ควรอ่านข้อความหรือสัญลักษณ์บนถังด้วย ไม่ใช่ดูจากสีอย่างเดียว

แล้วขยะอะไรควรไปที่ไหน?

จากโปสเตอร์ที่ติดอยู่ในอาคารของผม ตัวอย่างเช่น แก้วกาแฟแบบ Coffee-to-go บรรจุภัณฑ์พลาสติก ขวดพลาสติก ฟิล์ม ถุงพลาสติก กระป๋องโลหะ ภาชนะอะลูมิเนียม กล่องเครื่องดื่ม และโฟมบรรจุภัณฑ์ ถูกจัดไว้ในกลุ่ม Verpackung

กระดาษ หนังสือพิมพ์ นิตยสาร กล่องกระดาษ แค็ตตาล็อก สมุด ซองจดหมาย และกระดาษห่อของ อยู่ใน Pappe & Papier

ส่วน Bioabfall ได้แก่ กากกาแฟ ถุงชา เปลือกและเศษผักผลไม้ เปลือกส้ม เศษอาหารปรุงสุก เปลือกไข่ ดอกไม้และพืชบางประเภท

ข้อมูลปัจจุบันของ BSR ก็อธิบายว่าขยะอินทรีย์ เช่น เศษอาหาร เศษผักผลไม้ กากกาแฟและถุงชา สามารถนำไปใช้ประโยชน์ต่อได้ ขณะที่พลาสติก บรรจุภัณฑ์ โลหะ และแก้วไม่ควรใส่ใน Biotonne 

สำหรับ Restmüll จากโปสเตอร์ในอาคาร ตัวอย่างได้แก่ กระดาษเช็ดมือ กระดาษที่สกปรก กระดาษเคลือบบางประเภท ใบเสร็จ กระจกบางชนิด เครื่องเคลือบ เซรามิก ก้นบุหรี่ และผลิตภัณฑ์สุขอนามัย

สิ่งที่ดูเหมือนง่ายจึงมีรายละเอียดมากกว่าที่คิด และบางครั้งแม้แต่คนที่อยู่มานานก็ยังต้องหยุดดูป้ายก่อนทิ้ง

เกร็ดความรู้: ทำไมคนเยอรมันจึงต้องแยกขยะ?

ผมเคยสงสัยว่า ทำไมการแยกขยะจึงกลายเป็นกิจวัตรที่พบได้ทั่วไปในเยอรมนี

คำตอบไม่ได้อยู่ที่การบอกว่า “คนเยอรมันเป็นคนมีระเบียบ” เพียงอย่างเดียว เพราะระบบที่เราเห็นในปัจจุบันไม่ได้เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ แต่ค่อย ๆ พัฒนาผ่าน กฎหมาย ระบบจัดเก็บ การรีไซเคิล และการเรียนรู้ทางสังคมตลอดหลายทศวรรษ

จุดสำคัญช่วงหนึ่งคือกฎหมายจัดการขยะระดับสหพันธ์ในปี 1972 ซึ่งช่วยวางกรอบการจัดการขยะสมัยใหม่ของเยอรมนี ต่อมาในปี 1991 Verpackungsverordnung หรือกฎระเบียบเกี่ยวกับบรรจุภัณฑ์ได้เพิ่มความสำคัญของความรับผิดชอบของผู้ผลิตต่อบรรจุภัณฑ์ และมีส่วนต่อการพัฒนาระบบรวบรวมและแยกบรรจุภัณฑ์จากครัวเรือน

ดังนั้น การแยกขยะที่เราเห็นทุกวันนี้จึงเป็นผลของกระบวนการที่พัฒนามาเป็นเวลานาน ไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นในวันเดียว

กล่าวง่าย ๆ ได้ว่า

Gesetz → System → Regeln → Wiederholung → Gewohnheit → Alltagskultur

กฎหมาย → ระบบ → กติกา → การทำซ้ำ → ความเคยชิน → วัฒนธรรมในชีวิตประจำวัน

จากกฎหมาย กลายเป็นกิจวัตรประจำวัน

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดในกรุงเบอร์ลินคือ Biotonne

กรุงเบอร์ลินขยายการใช้ Pflicht-Biotonne หรือการแยกขยะอินทรีย์อย่างครอบคลุมทั่วเมืองตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน 2019 โดยมีข้อยกเว้นในบางกรณี เช่น การจัดการขยะอินทรีย์ด้วยวิธีที่เข้าเงื่อนไข การเปลี่ยนแปลงนี้เป็นส่วนหนึ่งของความพยายามที่จะนำทรัพยากรกลับเข้าสู่วงจรการใช้ประโยชน์มากขึ้น 

BSR อธิบายว่าขยะอินทรีย์ที่รวบรวมในเบอร์ลินสามารถนำไปผลิต Biogas และนำวัสดุที่เหลือจากกระบวนการไปใช้เป็นปุ๋ยหรือวัสดุปรับปรุงดินได้ 

ตรงนี้ทำให้ผมมองเห็นว่า “การแยกขยะ” ไม่ใช่จุดสิ้นสุดของเรื่อง

ถังขยะเป็นเพียง ประตูบานแรกของวงจร

แต่เมื่อเปิดฝาถังจริง ๆ…

สิ่งที่เขียนอยู่บนป้ายกับสิ่งที่เกิดขึ้นจริงก็ไม่ได้ตรงกันทุกครั้ง

ผมเป็นคนหนึ่งที่เวลาเอาขยะไปทิ้ง บางครั้งก็อดไม่ได้ที่จะเปิดดูถังอื่น ๆ ด้วยความอยากรู้ แล้วก็พบว่าในชีวิตจริงยังมีขยะหลายอย่างถูกทิ้งปะปนกัน ไม่ได้แยกตามโปสเตอร์อย่างสมบูรณ์แบบ

ภาพที่ผมเห็นจึงช่วยเตือนว่า การมีกฎไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะทำตามกฎเสมอไป

นี่อาจเป็นเรื่องธรรมดาของสังคมมนุษย์ ไม่ว่าจะอยู่ประเทศใดก็ตาม

ระบบสามารถกำหนดกติกาได้ แต่ท้ายที่สุดการทำให้ระบบทำงานได้จริงยังขึ้นอยู่กับการตัดสินใจเล็ก ๆ ของแต่ละคน

การแยกขยะบอกอะไรเกี่ยวกับ “ความเป็นเยอรมัน”?

เมื่อพูดถึงเยอรมนี เรามักได้ยินคำอย่าง Ordnung — ความเป็นระเบียบ หรือ Regeltreue — การยึดถือกฎ

แต่จากประสบการณ์ของผม การใช้ชีวิตในเยอรมนีทำให้เห็นว่าคำเหล่านี้ไม่ควรถูกนำไปเหมารวมว่า “คนเยอรมันทุกคนทำตามกฎ”

สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ ระบบสังคมจำนวนมากถูกออกแบบให้ประชาชนต้องรับผิดชอบต่อการกระทำของตนเอง

คำว่า Eigenverantwortung หรือความรับผิดชอบของตนเอง จึงมีความหมายในชีวิตประจำวันมาก

ไม่มีใครยืนเฝ้าหน้าถังขยะตลอดเวลา

เมื่อเราถือถุงขยะลงมา เราเป็นคนตัดสินใจเองว่าจะเปิดฝาถังไหน

เพื่อนบ้านผู้จริงจังกับการแยกขยะ

ในอพาร์ตเมนต์ของผมมีเพื่อนบ้านคนหนึ่ง ซึ่งเท่าที่ผมทราบไม่ใช่ชาวเยอรมัน แต่พูดภาษาเยอรมันได้และใช้เวลาทำงานออนไลน์อยู่ในห้องค่อนข้างมาก

เขาเป็นคนที่จริงจังกับเรื่องการแยกขยะมาก

บางครั้งหากพบถุงขยะที่ถูกทิ้งผิดประเภท เขาสามารถทราบได้อย่างไรก็ไม่รู้ว่าถุงนั้นมาจากห้องไหน และนำถุงกลับไปวางไว้หน้าประตูห้องของเจ้าของ

เรื่องนี้ทำให้ผมทั้งประหลาดใจและอดคิดไม่ได้ว่า

ความรับผิดชอบต่อส่วนรวมควรไปได้ไกลเพียงใด ก่อนที่จะเริ่มเข้าใกล้พื้นที่ส่วนตัวของผู้อื่น?

เหตุการณ์นี้ไม่ควรถูกนำไปสรุปว่าเป็นพฤติกรรมปกติของคนเยอรมันหรือของคนในเบอร์ลิน เพราะนี่เป็นเพียงประสบการณ์ที่เกิดขึ้นในอาคารที่ผมอาศัย

แต่สำหรับผม มันทำให้คำว่า Regeln — กฎ, Verantwortung — ความรับผิดชอบ และ Privatsphäre — ความเป็นส่วนตัว มาอยู่ในเรื่องเดียวกันอย่างน่าสนใจ

กฎอาจช่วยลดความขัดแย้งได้ แต่การบังคับใช้กฎโดยขาดความเข้าใจและความพอดี ก็อาจกลายเป็นต้นเหตุของความขัดแย้งเสียเอง

แล้ว BSR คือใคร?

เมื่อถึงวันเก็บขยะ เราจะพบพนักงานในชุดสีส้มเข้ามาจัดการถังขยะของอาคาร

ตัวอักษรที่เห็นอยู่เสมอคือ BSR — Berliner Stadtreinigungsbetriebe

BSR ไม่ใช่บริษัทเอกชนทั่วไป และก็ไม่ใช่กระทรวงหรือสำนักงานราชการในความหมายที่เราคุ้นเคย แต่มีสถานะเป็น Anstalt des öffentlichen Rechts (AöR) หรือองค์การภายใต้กฎหมายมหาชนของรัฐเบอร์ลิน หากอธิบายอย่างง่ายสำหรับผู้อ่านชาวไทย อาจมองว่าเป็น “องค์การสาธารณะหรือกิจการของรัฐเบอร์ลิน” แม้รูปแบบทางกฎหมายจะไม่ตรงกับคำว่า “รัฐวิสาหกิจ” ของไทยเสียทีเดียว

กฎหมายของรัฐเบอร์ลินกำหนดภารกิจของ BSR ไว้หลายด้าน โดยเฉพาะ การจัดการขยะ (Abfallentsorgung) และ การทำความสะอาดถนน (Straßenreinigung) รวมถึงภารกิจด้านความสะอาดของพื้นที่สาธารณะบางประเภท และระบุให้คำนึงถึงการส่งเสริมเศรษฐกิจหมุนเวียนที่ช่วยหลีกเลี่ยงการเกิดขยะ ตลอดจนการกำจัดขยะอย่างเหมาะสมต่อสิ่งแวดล้อม 

กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ ถังขยะที่เราเห็นหน้าบ้านเชื่อมโยงกับระบบบริการสาธารณะของเมืองทั้งระบบ

เมื่อพนักงานเสื้อสีส้มมาถึง

มีอีกภาพหนึ่งที่ผมจำได้ดี

เวลาพนักงานเก็บขยะมาถึงอาคาร พวกเขาทำงานกันรวดเร็วมาก ลากถังออกมา ยก เท และนำกลับเข้าไป กระบวนการทั้งหมดเกิดขึ้นอย่างคล่องแคล่วและค่อนข้างหนักหน่วง

ในความรู้สึกแบบคนไทยของผม บางครั้งก็ดู “แรง” ไปเสียหน่อย เหมือนไม่ได้กังวลนักว่าถังจะกระแทกหรือเป็นรอย

บางครั้งหลังจากเก็บขยะแล้ว ผมยังเห็นเศษกระดาษหรือถุงพลาสติกชิ้นเล็ก ๆ ตกหรือปลิวอยู่บริเวณใกล้เคียง

แต่เมื่อคิดอีกมุม งานเก็บขยะเป็นงานที่ต้องแข่งกับเวลา ต้องใช้แรง และต้องทำซ้ำกับถังจำนวนมหาศาลตลอดเส้นทาง สิ่งที่ผมมองว่า “แรง” จึงอาจเป็นส่วนหนึ่งของจังหวะการทำงานที่เน้น ความเร็ว ประสิทธิภาพ และความปลอดภัยในการปฏิบัติงาน

ประสบการณ์เล็ก ๆ นี้ทำให้ผมเรียนรู้ว่า เวลาเราไปอยู่ต่างประเทศ บางครั้งสิ่งที่ดูแปลกในสายตาของเราอาจไม่ได้หมายความว่าใครทำผิด แต่อาจเป็นเพราะเรากำลังมองระบบการทำงานอีกแบบหนึ่งผ่านความเคยชินเดิมของตัวเอง

จากถังขยะหน้าบ้านสู่ความยั่งยืน

คำภาษาเยอรมันที่เราได้ยินบ่อยมากในช่วงหลายปีที่ผ่านมา คือ Nachhaltigkeit — ความยั่งยืน

การแยกขยะเป็นส่วนหนึ่งของแนวคิดที่ใหญ่กว่านั้น คือ Kreislaufwirtschaft — เศรษฐกิจหมุนเวียน

แทนที่จะมองว่าสิ่งของมีเส้นทางเพียง

ผลิต → ใช้ → ทิ้ง

แนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนพยายามทำให้ทรัพยากรบางส่วนกลับเข้าสู่วงจรการใช้ประโยชน์อีกครั้ง ผ่านการลดขยะ การใช้ซ้ำ การรีไซเคิล หรือการนำวัสดุกลับมาใช้ประโยชน์ในรูปแบบอื่น

กรุงเบอร์ลินเองได้ประกาศใช้ Nachhaltigkeitsstrategie des Landes Berlin หรือยุทธศาสตร์ความยั่งยืนของรัฐเบอร์ลินอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม 2026 โดยนำเป้าหมายของ Agenda 2030 มาปรับให้เข้ากับบริบทของกรุงเบอร์ลิน และเน้นว่าความยั่งยืนไม่ใช่เพียงเป้าหมายเชิงนามธรรมในอนาคต แต่เกี่ยวข้องกับการลงมือทำและความรับผิดชอบร่วมกันในปัจจุบัน 

เมื่อมองเช่นนี้ ถังขยะเล็ก ๆ ใต้ตึกจึงเชื่อมโยงไปถึงคำใหญ่ ๆ อย่าง sustainable city, responsible consumption และ circular economy ได้อย่างไม่น่าเชื่อ

จากการแยกขยะ สู่ “สติ” และ “สันติภาพ”

สำหรับผม เรื่องนี้ยังสามารถมองไปไกลกว่าเรื่องสิ่งแวดล้อม

ทุกครั้งที่เราถือขยะชิ้นหนึ่งอยู่ในมือแล้วหยุดคิดว่า

นี่คือขยะอะไร?
ควรทิ้งลงถังไหน?
ถ้าผมทิ้งผิด คนอื่นจะได้รับผลอย่างไร?

ช่วงเวลาสั้น ๆ ก่อนเปิดฝาถังนั้น อาจมองได้ว่าเป็นรูปแบบหนึ่งของ Achtsamkeit — การมีสติและความใส่ใจต่อสิ่งที่กำลังทำ

เมื่อมีสติ เราเริ่มมองเห็นผลของการกระทำของตัวเอง

จาก Achtsamkeit จึงนำไปสู่ Verantwortung — ความรับผิดชอบ

เมื่อเรารับผิดชอบ เราก็พร้อมที่จะเคารพ Regeln — กติกาที่ใช้ร่วมกัน

และเมื่อเราเคารพกติกาพร้อมกับคำนึงถึงคนอื่น ก็เกิด Rücksichtnahme — ความเกรงใจและการคำนึงถึงผู้อื่น

สิ่งเหล่านี้สามารถช่วยนำไปสู่ Konfliktvermeidung — การหลีกเลี่ยงหรือลดความขัดแย้ง และท้ายที่สุดคือ friedliches Zusammenleben — การอยู่ร่วมกันอย่างสันติ

จึงอาจเขียนความสัมพันธ์นี้อย่างง่ายว่า

Achtsamkeit → Verantwortung → Regeltreue → Rücksichtnahme → Konfliktvermeidung → friedliches Zusammenleben

แต่เรื่องของเพื่อนบ้านที่นำถุงขยะกลับไปวางหน้าห้องก็เตือนผมอีกเช่นกันว่า สันติภาพไม่ได้เกิดจากการมีกฎเพียงอย่างเดียว

การอยู่ร่วมกันอย่างสงบต้องหาจุดสมดุลระหว่าง

กฎ — ความรับผิดชอบ — ความเข้าใจ — ความเป็นส่วนตัว — และการคำนึงถึงกัน

โดยเฉพาะในเมืองอย่างเบอร์ลิน ซึ่งผู้คนจากหลากหลายภาษา วัฒนธรรม และประสบการณ์ต้องมาใช้พื้นที่เดียวกัน การมีป้าย สี สัญลักษณ์ และกติกาที่เข้าใจร่วมกันจึงช่วยสร้าง gemeinsames Verständnis หรือความเข้าใจร่วมกันได้

แต่กฎที่ดีเพียงใดก็ยังต้องอาศัยมนุษย์ที่มีความเข้าใจในการนำไปใช้

เรื่องเล็ก ๆ ที่ผมได้เรียนรู้จากเบอร์ลิน

เมื่อย้อนกลับไปคิด ผมพบว่าการแยกขยะเป็นหนึ่งในบทเรียนเล็ก ๆ ที่น่าสนใจจากช่วงเวลาที่ได้ใช้ชีวิตในกรุงเบอร์ลิน

จากวันแรกที่ต้องยืนอ่านว่าถังไหนคืออะไร จนถึงวันที่สามารถถือถุงลงมาแล้วแทบไม่ต้องคิด ผมค่อย ๆ เห็นกระบวนการของการปรับตัวเกิดขึ้นกับตัวเอง

Anpassung — การปรับตัว ไม่ได้หมายความว่าเราต้องละทิ้งความเป็นตัวเองเพื่อกลายเป็นเหมือนคนในสังคมใหม่

แต่มันอาจหมายถึงการเรียนรู้ว่า เมื่อเราเข้ามาอยู่ในพื้นที่ที่ใช้ร่วมกับผู้อื่น เราควรเข้าใจกติกาของพื้นที่นั้น และในขณะเดียวกันก็ยังสามารถตั้งคำถามกับสิ่งที่เราเห็นได้

จากถังขยะ ผมได้เรียนรู้เรื่องระบบ

จากระบบ ผมได้เรียนรู้เรื่องความรับผิดชอบ

จากความรับผิดชอบ ผมได้เรียนรู้เรื่องการคำนึงถึงผู้อื่น

และจากเรื่องเล็ก ๆ เหล่านี้ ผมกลับมาคิดถึงเรื่องใหญ่ที่ผมสนใจมาตลอด นั่นคือ การอยู่ร่วมกันอย่างสันติ

บางทีสันติภาพอาจไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากโต๊ะเจรจา การประชุมระหว่างประเทศ หรือถ้อยคำอันยิ่งใหญ่เสมอไป

แต่อาจเริ่มจากการมีสติในกิจวัตรประจำวันที่ธรรมดาที่สุด การทำหน้าที่ของเราให้ดี การเคารพกติกาที่ใช้ร่วมกัน และการคิดก่อนว่าการกระทำเล็ก ๆ ของเราจะส่งผลต่อคนที่อยู่รอบตัวอย่างไร

แม้กระทั่งในวินาทีสั้น ๆ ก่อนที่เราจะตัดสินใจว่า—

ขยะชิ้นนี้ควรลงถังไหน

Kleine Taten. Große Wirkung.
การกระทำเล็ก ๆ สร้างผลที่ยิ่งใหญ่ได้


หมายเหตุของผู้เขียน

บทความนี้เป็นการบันทึกประสบการณ์จากอพาร์ตเมนต์ที่ผู้เขียนพักอาศัยในกรุงเบอร์ลิน ตารางวันเก็บขยะ รูปแบบการจัดวางถัง และเหตุการณ์เกี่ยวกับเพื่อนบ้านและการเก็บขยะเป็นประสบการณ์เฉพาะของอาคารแห่งนี้ จึงไม่ควรนำไปใช้เหมารวมว่าเป็นรูปแบบเดียวกันในทุกอาคารหรือเป็นพฤติกรรมของชาวเบอร์ลินหรือชาวเยอรมันทั้งหมด

ข้อมูลเกี่ยวกับระบบจัดการขยะ สถานะและภารกิจของ BSR ตลอดจนยุทธศาสตร์ความยั่งยืนของกรุงเบอร์ลิน ได้ตรวจสอบเพิ่มเติมจากแหล่งข้อมูลทางการ

เอกสารอ้างอิง

Berliner Stadtreinigungsbetriebe. (2019). Die BSR als Managerin der Zero-Waste-Stadt. BSR Geschäftsbericht 2019. BSR Geschäftsbericht 2019⁠ 

Berliner Stadtreinigungsbetriebe. (2026). Kreislaufwirtschaft und Klimaschutz. BSR Geschäftsbericht 2025. BSR Geschäftsbericht 2025⁠

Berliner Stadtreinigungsbetriebe. (n.d.). „Weißt du die Tonne?“: Abfalltrennung in Berlin. BSR: Abfalltrennung in Berlin⁠

Land Berlin. (2025). Berliner Betriebe-Gesetz (BerlBG), § 3 Aufgaben. Berliner Vorschriften- und Rechtsprechungsdatenbank. Berliner Betriebe-Gesetz § 3⁠

Land Berlin. (2026). Nachhaltigkeitsstrategie des Landes Berlin. Senatsverwaltung für Mobilität, Verkehr, Klimaschutz und Umwelt. Nachhaltigkeitsstrategie des Landes Berlin⁠

Land Berlin. (2026, May 19). Senat beschließt Berliner Nachhaltigkeitsstrategie. Pressemitteilung des Berliner Senats⁠

หมายเหตุเรื่อง APA 7: ในร่างก่อนหน้านี้เราใช้รายการของ Umweltbundesamt หลายรายการโดยกำหนด n.d.-a, n.d.-b, n.d.-c ไว้ แต่ลำดับตัวอักษรยังมีจุดที่ต้องแก้ให้เป็นไปตาม APA 7 ผมจึงยังไม่ได้ใส่รายการเหล่านั้นกลับเข้ามาแบบเดิมโดยไม่ตรวจสอบก่อน เพื่อไม่ให้บทความฉบับสุดท้ายมี citation ผิดรายการ

ฉบับนี้ผมคิดว่า แกนเรื่องลงตัวแล้ว โดยเฉพาะการเดินเรื่องจากประสบการณ์จริง → ระบบเยอรมัน → BSR → Nachhaltigkeit → Achtsamkeit → Peace Studies ตอนต่อไปที่ควรทำคือผมตรวจ ประวัติกฎหมายขยะปี 1972 และ Verpackungsverordnung ปี 1991 จาก Umweltbundesamt ทีละแหล่ง แล้วใส่ APA 7 ให้ครบ เพื่อให้ฉบับที่จะเผยแพร่มีอ้างอิงทางวิชาการสมบูรณ์ครับ.


9.10.2026

จากความฝันสู่ประวัติศาสตร์: ตามรอย August Graf zu Eulenburg นายทหารปรัสเซียผู้เคยเดินทางมาถึงสยามในช่วงรัชกาลที่ 4

รูปนี้ผมใช้ ChatGPT สร้างขึ้นมา

เมื่อเช้าตรู่ของวันอาทิตย์ที่ 6 กันยายน 2569 ผมฝันว่าได้พบกับชายคนหนึ่ง

เขาแต่งกายด้วยเครื่องแบบที่ดูคล้ายเครื่องแบบทหารเยอรมันโบราณ ผมมองเห็นรูปร่างและเครื่องแต่งกายของเขา แต่กลับมองไม่เห็นใบหน้าชัดเจน

ผมจึงถามเขาว่า 

“ท่านเป็นใคร”

แต่เขาไม่ได้ตอบคำถามนั้น

สิ่งที่ทำให้ผมประหลาดใจยิ่งกว่า คือ ชายคนนั้นกลับพูดภาษาไทยกับผมได้ ผมจึงถามต่อไปว่า

“ทำไมท่านถึงพูดภาษาไทยได้”

เขาตอบผมเพียงสั้น ๆ ว่า

“ผมเคยไปสยาม ญี่ปุ่น และจีน”


จากนั้นผมก็ตื่นขึ้น และนอนคิดอยู่พักหนึ่งว่าความฝันนั้นกำลังจะบอกอะไรแก่ผมหรือไม่

แน่นอน ผมไม่ได้คิดว่าความฝันจะต้องเป็นลางบอกเหตุ บางทีมันอาจเป็นเพียงความฝันธรรมดาที่เกิดขึ้นแล้วผ่านไป แต่มีประโยคหนึ่งที่ติดอยู่ในความคิดของผมอย่างประหลาด


“เคยไปสยาม ญี่ปุ่น และจีน”


ผมเริ่มสงสัยขึ้นมาว่า ในประวัติศาสตร์เคยมีชาวเยอรมันคนใดเดินทางไปยังทั้งสามประเทศนี้ในภารกิจเดียวกันหรือไม่ 

และจากคำถามเล็ก ๆ เพียงคำถามเดียว ผมก็เริ่มค้นคว้าจนพบว่า เคยมีคณะราชทูตปรัสเซียที่เดินทางไปญี่ปุ่น จีน และสยาม เมื่อเกือบ 165 ปีแล้ว ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 4 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์


รูปของท่าน จาก Friedrich zu Eulenburg – Wikipedia


ไม่นานนัก ผมก็พบชื่อของท่าน Friedrich Albrecht Graf zu Eulenburg (มีอายุในช่วง ค.ศ.1815–1881) ราชการทูตแห่งปรัสเซีย ท่านได้รับมอบหมายให้เป็นหัวหน้าคณะ Preußische Ostasien-Expedition หรือคณะปรัสเซียสู่เอเชียตะวันออก ซึ่งเดินทางระหว่าง ค.ศ. 1859–1862


ภารกิจของคณะครั้งนั้นไม่ได้เป็นเพียงการเดินทางสำรวจดินแดนต่าง ๆ แต่มีวัตถุประสงค์สำคัญด้านการทูตและการค้า โดยปรัสเซียต้องการสร้างความสัมพันธ์อย่างเป็นทางการกับประเทศสำคัญในเอเชีย จุดหมายหลักของคณะ คือ ญี่ปุ่น จีน และสยาม


ท่าน Friedrich zu Eulenburg ได้รับการแต่งตั้งเป็นทูต เรียกในภาษาเยอรมันว่า Außerordentlicher Gesandter und Bevollmächtigter Minister หรือประมาณว่า “ราชทูตวิสามัญและรัฐมนตรีผู้มีอำนาจเต็ม” ซึ่งหมายความว่า ท่านมีอำนาจจากเจ้าแห่งปรัสเซียในการเจรจาและลงนามสนธิสัญญา เป็นช่วงปลายรัชสมัยพระเจ้าฟรีดริช วิลเฮล์มที่ 4 แห่งปรัสเซีย จากที่อ่านข้อมูลต่าง ๆ ทางเน็ต ผลของภารกิจครั้งนั้น คือ การทำสนธิสัญญากับ 

ญี่ปุ่น เมื่อวันที่ 24 มกราคม ค.ศ. 1861

จีน เมื่อวันที่ 2 กันยายน ค.ศ. 1861

และสยาม เมื่อวันที่ 7 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1862


ผมหยุดอ่านอยู่ตรงนี้พักหนึ่ง จึงคิดเข้าข้างตัวเองว่าฝันที่ผมเห็นนั้นน่าจะเป็นท่านผู้นี้แหละ


สยามในรัชกาลที่ 4 กับคณะ Eulenburg

เมื่อคณะของ Friedrich zu Eulenburg เดินทางมาถึงสยามในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เป็นช่วงเวลาสำคัญอย่างยิ่งของประวัติศาสตร์เอเชีย เนื่องจากจักรวรรดินิยมตะวันตกกำลังขยายตัว อังกฤษมีอำนาจมากขึ้นในเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ฝรั่งเศสก็เริ่มเข้ามามีบทบาทอย่างจริงจังในอินโดจีน ขณะที่จีนและญี่ปุ่นต่างต้องเผชิญแรงกดดันจากมหาอำนาจตะวันตกในรูปแบบต่าง ๆ


สยามเองจึงต้องดำเนินนโยบายต่างประเทศอย่างระมัดระวัง การเปิดความสัมพันธ์กับปรัสเซียและรัฐเยอรมันจึงไม่ใช่เพียงเรื่องการค้า แต่ยังสามารถมองได้ว่าเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างเครือข่ายความสัมพันธ์กับมหาอำนาจหลายฝ่าย เพื่อไม่ให้สยามต้องพึ่งพาหรืออยู่ภายใต้อิทธิพลของประเทศใดประเทศหนึ่งมากจนเกินไป 

คณะของท่าน Eulenburg ได้เข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และหลังจากการเจรจาหลายสัปดาห์ ก็สามารถบรรลุ สนธิสัญญาไมตรี การค้า และการเดินเรือ เมื่อวันที่ 7 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1862


สนธิสัญญาฉบับนี้ปัจจุบันถือเป็นหนึ่งในเอกสารวางรากฐานของความสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างไทยกับเยอรมนี (ผมทราบว่าฉบับจริงเก็บไว้ที่กระทรวงการต่างประเทศเยอรมัน ณ กรุงเบอร์ลิน)

เมื่ออ่านข้อมูลทางเน็ตถึงตรงนี้ ผมก็คิดขึ้นมาด้วยความเชื่อส่วนบุคคลของตัวเองว่า “ผมต้องหาสุสานของท่านและไปไหว้ท่านสักครั้งก่อนที่จะกลับไทย”

ดังนั้น ผมจึงเริ่มค้นต่อว่า Friedrich Albrecht Graf zu Eulenburg ถูกฝังอยู่ที่ไหน


ตามหาหลุมของท่านทูต Friedrich Albrecht Graf zu Eulenburg

ข้อมูลชีวประวัติระบุว่า Friedrich ที่หาจากเน็ต ระบุว่าเสียชีวิตในปี ค.ศ. 1881 และถูกฝังที่เมือง Liebenberg ทางเหนือของกรุงเบอร์ลิน ใช้เวลาเดินทางจากกรุงเบอร์ลิน ด้วยรถยนต์ใช้เวลาประมาณหนึ่งชั่วโมง 

ผมจึงตั้งใจไว้ว่า ก่อนที่ผมจะเดินทางกลับประเทศไทย ผมอยากหาโอกาสไปที่ Liebenberg เพื่อแสดงความเคารพต่อท่าน Friedrich zu Eulenburg ผู้ซึ่งเมื่อกว่า 160 ปีก่อนได้เดินทางมายังสยาม เข้าเฝ้ารัชกาลที่ 4 และลงนามในสนธิสัญญาที่ต่อมากลายเป็นส่วนหนึ่งของรากฐานความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับเยอรมนี

อย่างไรก็ตาม การเข้าถึงตำแหน่งหลุมจริงในพื้นที่ของตระกูลที่ Liebenberg ดูจะไม่ง่ายเหมือนสุสานสาธารณะทั่วไป จำเป็นต้องขออนุญาตก่อน


แต่ระหว่างค้นเรื่องท่าน Friedrich zu Eulenburg ผมกลับพบชื่ออีกชื่อหนึ่ง ชื่อที่ทำให้ผมสนใจมากยิ่งขึ้นกว่าเดิม คือ 

ท่าน August Graf zu Eulenburg นายทหารหนุ่มในคณะราชทูต ท่านมีชีวิตระหว่าง ค.ศ. 1838 - 1921 เป็นหลานของ Friedrich Albrecht zu Eulenburg และเป็นสมาชิกของตระกูลขุนนางปรัสเซียที่มีบุคคลสำคัญอยู่ทั้งในกองทัพ การเมือง และราชสำนัก 


อันที่จริงในวันถัดมา ผมเปิดมือถือครั้งแรกในตอนเข้า ในมือถือผมเจอคำว่า August ผมงงอยู่นิดหน่อย เพราะตอนนี้มันเดือน September แล้ว ต่อมาในระหว่างวัน ผมก็ได้ยินคนพูด August อีก 2-3 ครั้ง ผมจึงเข้าใจด้วยสัญชาตญาณของตัวเองว่า August คือ สิ่งที่ผมจะต้องหา และแล้วมันก็ คือ ชื่อของท่าน August Graf zu Eulenburg 


ท่าน August Graf zu Eulenburg เป็นนายทหารปรัสเซีย ที่ร่วมคณะไปเอเชีย ท่านารับราชการอยู่ใน Garde-Regiment zu Fuß ซึ่งเป็นหนึ่งในกรมทหารรักษาพระองค์ของปรัสเซีย ในขณะที่ท่านร่วมเดินทางได้รับหน้าที่ในฐานะ Gesandtschafts-Attaché หรือ Attaché ประจำคณะราชทูต


พอผมมั่นใจว่าเป็นท่าน August ผมจึงตามหาสุสานของท่าน และผมก็เสริชเจอว่าสุสานของท่านอยู่ในเบอร์ลิน และไม่ไกลจากที่บ้านผมมากนัก


วันที่ 8 กันยายน 2026 เวลาประมาณ 15.30 น. ผมจึงออกเดินทางจากสถานี U9 Schloßstraße ผมนั่งรถไฟไปเปลี่ยนสายที่ Berliner Straße แล้วต่อ U7 ไปลงที่สถานี Mehringdamm ใช้เวลาเดินทางประมาณ 34 นาที เดินจากสถานีเดินต่ออีกไม่นานก็ถึงบริเวณกลุ่มสุสานเก่าชื่อ Friedhöfe vor dem Halleschen Tor ซึ่งพื้นที่แห่งนี้มีสุสานหลายแห่งอยู่ติดกัน ทั้ง Jerusalem und Neue Kirche, Dreifaltigkeit, Bethlehem และ Böhmischer Gottesacker ทำให้เมื่อเข้าไปครั้งแรก ผมรู้สึกว่ามันใหญ่และซับซ้อนกว่าที่คิด 


ผมรีบเดินไปที่ป้ายแผนผังสุสาน ถ่ายรูปและแล้วใช้ ChatGPT ช่วยอ่านข้อความและตามหาตำแหน่งของสุสานของตระกูล Eulenburg แต่ป้ายรายชื่อบุคคลสำคัญที่ผมเห็นในตอนแรกกลับไม่มีชื่อ August

แผนที่ของสุสานทั้งหมด ผมถ่ายจากป้ายประกาศ


ผมจึงเริ่มเดินหาเองหนึ่งรอบ แล้วก็อีกรอบ เดินไปตามทางเล็ก ทางใหญ่ ผ่านต้นไม้ ผ่านหลุมศพเก่า และกำแพงที่แบ่งสุสานแต่ละส่วนออกจากกัน 

ผมเดินวนอยู่ถึงสองรอบใหญ่ ก็ยังไม่พบ


ระหว่างที่กำลังเดินมองหาสุสานของท่านอยู่นั้น ผมก็คิดว่าสุสานในเยอรมนีไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ของความตาย ผมเริ่มคิดถึงความแตกต่างทางวัฒนธรรมอย่างหนึ่ง 


สำหรับคนไทยจำนวนไม่น้อย “สุสาน” อาจเป็นพื้นที่ที่เราจะเข้าไปก็ต่อเมื่อมีเหตุจำเป็น เช่น งานศพ การไปเคารพบรรพบุรุษ หรือประกอบพิธีกรรมบางอย่าง


แต่ในเยอรมนีมีแนวคิดที่เรียกว่า Friedhofskultur หรืออาจแปลได้ว่า “วัฒนธรรมสุสาน”


สุสานในวัฒนธรรมเยอรมันไม่ได้มีความหมายเพียงสถานที่ฝังศพ แต่ยังเป็นพื้นที่ของ ความทรงจำ ประวัติศาสตร์ ธรรมชาติ ศิลปะ และการใคร่ครวญ 


สุสานเก่าหลายแห่งจึงมีต้นไม้ใหญ่ ทางเดิน ม้านั่ง ประติมากรรม และหลุมของบุคคลสำคัญ ผู้คนสามารถเข้าไปเดินอย่างสงบ อ่านหนังสือ นั่งพัก อ่านชื่อบนศิลาจารึก หรือศึกษาประวัติของผู้ที่เคยมีชีวิตอยู่ที่นั่นได้


แน่นอน ทุกอย่างต้องอยู่ภายใต้ความเคารพต่อผู้เสียชีวิตและครอบครัวของเขา 

เมื่อเข้าใจเช่นนี้ ผมจึงเริ่มมองการเดินในสุสานวันนั้นแตกต่างออกไป


ผมคิดว่ามันไม่ใช่เพียงการตามหาหลุมศพ แต่เหมือนการเดินเข้าไปในพื้นที่ที่ประวัติศาสตร์ยังคงปรากฏอยู่ตรงหน้า สุสานในฐานะพื้นที่ของ Collective Memory เมื่อเดินอยู่ท่ามกลางหลุมศพเก่าเหล่านั้น ผมเริ่มนึกถึงแนวคิดหนึ่งที่ผมสนใจจากมุมของสันติศึกษา อย่างที่ผมพูดไว้ คือ Collective Memory หรือความทรงจำร่วม


ในทัศนะส่วนตัวของผม คำว่า Collective Memory ไม่ได้หมายถึงเพียงความทรงจำของคนคนหนึ่ง แต่หมายถึงเรื่องราว เหตุการณ์ บุคคล และประสบการณ์ในอดีตที่สังคมเลือกจะจดจำ ถ่ายทอด และตีความร่วมกันจากคนรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่ง ความทรงจำเหล่านั้นอาจถูกเก็บไว้ในหนังสือประวัติศาสตร์ ในพิพิธภัณฑ์ ในอนุสาวรีย์ ในชื่อถนน ในเอกสารเก่า ในพิธีรำลึก หรือแม้แต่ในสุสาน


เมื่อมองเช่นนี้ ผมเริ่มรู้สึกว่าสุสานเก่าในเบอร์ลินไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ที่เก็บร่างของผู้คนในอดีต แต่เป็นเสมือน คลังความทรงจำของสังคม ชื่อบนศิลาจารึกแต่ละแผ่นไม่ได้บอกเราเพียงว่าใครเกิดและเสียชีวิตเมื่อใด แต่หากเราหยุดอ่านและค้นต่อไป ชื่อเหล่านั้นอาจนำเราไปสู่เรื่องราวของสงคราม การเมือง การทูต วิทยาศาสตร์ ดนตรี ธุรกิจ หรือการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของสังคมก็ได้ คนที่เคยมีชีวิต มีตำแหน่ง มีอำนาจ มีความรัก มีความฝัน หรือเคยเดินทางไปยังดินแดนอันห่างไกล วันหนึ่งก็เหลือเพียงชื่ออยู่บนหิน


แต่เรื่องราวของพวกท่านทั้งหมายสามารถกลับมามีความหมายอีกครั้งได้ เมื่อมีใครสักคนหยุดเดิน อ่านชื่อ และถามว่า 

“คนคนนี้คือใคร”


ในมุมของสันติศึกษา ความทรงจำร่วมมีความสำคัญอย่างมาก เพราะสังคมไม่ควรจดจำอดีตเพียงเพื่อยกย่องชัยชนะหรือวีรบุรุษของฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดเท่านั้น แต่ควรใช้ความทรงจำเพื่อ ทำความเข้าใจอดีต เรียนรู้จากความขัดแย้ง และเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนที่แตกต่างกัน การระลึกถึงอดีตจึงไม่จำเป็นต้องหมายถึงการยึดติดกับอดีต 


ในทางกลับกัน มันอาจเป็นวิธีหนึ่งในการช่วยให้เราเข้าใจปัจจุบันได้ดีขึ้น และสำหรับผมแล้ว การตามหา ท่าน August ในวันนั้นจึงเริ่มมีความหมายมากกว่าการไปเยี่ยมหลุมศพของนายทหารปรัสเซียคนหนึ่ง


มันค่อย ๆ กลายเป็นการเชื่อมและต่อเนื่องมาถึงความสัมพันธ์ระหว่างประเทศไทยกับเยอรมนีจากอดีตสู่ปัจจุบัน


บุคคลเหล่านั้นจากโลกนี้ไปนานแล้วแต่ความสัมพันธ์ที่พวกเขาเคยช่วยเปิดประตูไว้ยังคงเดินทางต่อข้ามเวลา และบางที นี่อาจเป็นคุณค่าหนึ่งของ Collective Memory


ไม่ใช่เพียงการถามว่า “อะไรเคยเกิดขึ้น” แต่เป็นการถามต่อว่า “สิ่งที่เคยเกิดขึ้นนั้น มีความหมายอะไรกับพวกเราในวันนี้”


ระหว่างทางที่กำลังเดินหาท่าน August แต่ยังไม่พบนั้น ผมกลับไปเจอสุสานครอบครัว Siemens เข้าโดยบังเอิญ

มันคือ สุสานของท่าน Werner von Siemens ผู้ก่อตั้งบริษัท Siemens ที่โด่งดังของเยอรมนี ผมจึงถ่ายรูปไว้เป็นที่ระลึก


จากนั้นผมก็เดินค้นหาสุสานของท่าน August ต่อไปอีกสักพักหนึ่ง และแล้วผมก็พบชื่อ Eulenburg หลังจากเดินอยู่นาน ผมลองเดินต่อไปจนถึงอีกด้านหนึ่งของพื้นที่ และพบทางผ่านเข้าไปยังส่วนของ Dreifaltigkeit I


ที่นั่นมีป้ายข้อมูลอีกชุดหนึ่ง คราวนี้ชื่อที่ผมตามหาปรากฏอยู่จริง

August Graf zu Eulenburg และ Botho Graf zu Eulenburg



ในป้ายภาษาอังกฤษของสุสานยังระบุไว้ชัดเจนว่า “Of historic interest are the graves of Botho and August, Counts of Eulenburg.” (หลุมของ Botho และ August เคานต์แห่ง Eulenburg เป็นหลุมที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์)


ผมเดินตามแผนผังไปและไม่นานก็พบหลุมของคนที่ผมตามหามาตลอดบ่ายนั้น

บนแผ่นหินเก่ามีข้อความว่า (ดูรูปภาพที่ผมถ่ายเองกับมือ)



August

Graf zu Eulenburg

Minister des Kgl. Hauses

22. October 1838

18. Juni 1921


แผ่นหินผ่านกาลเวลามากว่าร้อยปี มีคราบ มีร่องรอยของอายุ แต่ตัวอักษรยังสามารถอ่านได้ 


ผมยืนมองอยู่ตรงนั้นพักหนึ่ง ผมพูดกันตัวเองว่า คนคนหนึ่งซึ่งเมื่อกว่า 160 ปีก่อนเคยเดินทางออกจากยุโรปเคยเห็นญี่ปุ่น เคยเห็นจีน และเคยเห็นสยามในรัชกาลที่ 4 ด้วยตาของตนเอง ท่านเป็นคนที่สร้างประวัติศาสตร์ที่ไม่อาจลบเลือนได้ไปตลอดกาล วันนี้นอนสงบอยู่ตรงหน้าผมในกรุงเบอร์ลิน


ท่านเป็นนายทหารปรัสเซียและ Attaché หรือผู้ช่วยทูต ในฐานะของท่านขณะร่วมเดินทางเป็นรอยต่อระหว่างโลกของทหารกับโลกของการทูต หรือท่านอาจจะเป็นผู้ช่วยทูต (ฝ่ายทหาร) ก็ได้


หากใช้ศัพท์ทางประวัติศาสตร์อย่างเคร่งครัด ผมคิดว่าเราไม่ควรเรียกเขาย้อนหลังว่า Militärattaché หรือ ผู้ช่วยทูตทหาร เพราะเอกสารร่วมสมัยไม่ได้ใช้ตำแหน่งนั้น และผมยังไม่พบหลักฐานที่เพียงพอที่จะบอกว่าท่าน August ได้รับมอบหมายให้ทำหน้าที่ด้านการทหารโดยเฉพาะ


สิ่งที่ผมกล่าวได้อย่างมั่นใจกว่า คือ ท่าน August Graf zu Eulenburg เป็นหนึ่งในนายทหารปรัสเซียคนแรก ๆ ที่เดินทางมายังสยามในฐานะสมาชิกอย่างเป็นทางการของคณะทางการทูต


                                                    รูปหลุมศพของท่าน August และภริยา (ภาพผมถ่ายเอง)


เสียดายที่วันนี้ ผมไม่ได้เตรียมดอกไม้ไปให้ท่าน ผมยกมือไหว้และแสดงความเคารพต่อท่าน ในใจผมนึกขอบคุณชายชาวปรัสเซียคนหนึ่ง ซึ่งครั้งหนึ่งเคยเดินทางมาถึงประเทศของผมในยุคที่การเดินทางจากยุโรปมายังเอเชียยังยาวนานและเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน


ผมจึงบอกกับท่านในใจว่า “ผมจะกลับมาอีกครั้งครับ และครั้งหน้าจะนำดอกไม้มาให้” 

ก่อนเดินออกจากบริเวณสุสานนั้น ผมอดถามตัวเองไม่ได้ว่า ตลอดระยะเวลากว่าหนึ่งร้อยปีที่ท่าน August นอนอยู่ที่นี่ จะเคยมีคนไทยสักกี่คนเดินมาหยุดอยู่หน้าหลุมศพของท่าน 


จะเคยมีใครจากประเทศที่ในสมัยของท่านเรียกว่า Siam มาบอกท่านหรือไม่ว่า ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับเยอรมันที่คณะของท่านมีส่วนช่วยวางรากฐานไว้นั้น ยังคงดำเนินมาจนถึงปัจจุบัน ตั้งแต่วันที่ 7 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1862 มีการลงนามสนธิสัญญาระหว่างสยามกับฝ่ายรัฐเยอรมัน (ปรัสเซีย) เวลาผ่านมากว่า 160 ปี วันนี้ประเทศไทยกับเยอรมนียังคงมีความสัมพันธ์ระหว่างกันในหลายมิติ ทั้งการทูต เศรษฐกิจ วิทยาศาสตร์ การศึกษา วัฒนธรรม และความสัมพันธ์ระหว่างประชาชนของทั้งสองประเทศ


เมื่อมองจากมุมของ Collective Memory การมาหยุดอยู่หน้าหลุมศพของท่าน August ในวันนั้น สำหรับผมจึงเหมือนการทำให้ความทรงจำส่วนเล็ก ๆ ที่เชื่อมระหว่างสยามกับปรัสเซียกลับมามีชีวิตอีกครั้ง อย่างน้อยก็ในความรับรู้ของคนไทยคนหนึ่ง และหาก Collective Memory คือ การส่งต่อความหมายของอดีตจากคนรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่ง การเขียนเรื่องนี้ไว้ก็คงเป็นอีกวิธีหนึ่งที่ผมจะช่วยส่งต่อความทรงจำนั้น เพื่อไม่ให้ชื่อของผู้ที่เคยเดินทางมาสยามเมื่อกว่า 160 ปีก่อนเลือนหายไปพร้อมกับกาลเวลา


ความฝันในเช้าวันที่ 6 กันยายนดูเหมือนจะยังไม่จบลงเพียงเท่านี้ ผมยังตั้งใจว่า ก่อนเดินทางกลับประเทศไทย จะพยายามไปยังเมือง Liebenberg เพื่อแสดงความเคารพต่อท่าน Friedrich Albrecht Graf zu Eulenburg หัวหน้าคณะราชทูตผู้เดินทางมาสยาม ผู้ที่เคยเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และลงนามในสนธิสัญญาที่กลายเป็นหนึ่งในรากฐานสำคัญของความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับปรัสเซีย


อย่างไรก็ตาม ผมยังไม่รู้ว่าชายในความฝันคือใคร ผมไม่รู้ด้วยซ้ำว่าความฝันนั้นต้องการบอกอะไรแก่ผมหรือไม่ บางทีอาจเป็นเพียงความฝันธรรมดา แต่สำหรับผม สิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากนั้นเป็นเรื่องจริง 

ความฝันครั้งหนึ่งทำให้ผมเริ่มอ่าน เริ่มค้นเอกสาร เริ่มตั้งคำถาม


ก่อนเดินออกจากสุสาน ผมจึงกล่าวกับท่านในใจว่า ขอขอบคุณท่านและคณะ ที่ได้มีส่วนเปิดประตูแห่งความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับปรัสเซีย ซึ่งสืบเนื่องมาเป็นความสัมพันธ์ระหว่างประเทศไทยกับเยอรมนีในปัจจุบัน


และด้วยความเชื่อส่วนบุคคลของผม ขอให้ท่านช่วยคุ้มครองและส่งพลังแห่งมิตรไมตรี ให้ประเทศไทยและเยอรมนีได้ช่วยเหลือ เกื้อกูล และเป็นมิตรที่ดีต่อกันตราบนานเท่านานครับ


ณัฐพล จารัตน์

ถนน Forststr. 50 ณ กรุงเบอร์ลิน

อากาศเย็นของคืนวันที่ 10 ตุลาคม 2569